De blinde vlekken in de geschiedenis van Breendonk

Artikel luisteren

8min

Meer info

Meer dan 80 jaar na de Tweede Wereldoorlog zijn er nog steeds blinde vlekken in wat bekend is over Breendonk. Er waren meer gevangenen dan eerder geteld, er waren meer Belgische SS’ers actief in het kamp dan nu al bekend en er waren meer gevangenen die in ruil voor macht of voordelen meewerkten met de Duitse kampleiding. Dat blijkt uit onderzoek van historicus Dimitri Roden dat in boekvorm is verschenen.

Samenvatting:

• Historicus Dimitri Roden vond na jarenlang zoeken in archieven 3.650 gevangenen in Breendonk. Dat zijn er meer dan de 3.600 uit eerdere lijsten en volgens hem ontbreken er nog namen omdat het kamparchief vernietigd werd.

• Er waren minstens 49 Belgische SS'ers actief in het kamp, meer dan de 19 die tot nu toe bekend waren. Ruim 100 gevangenen werkten mee met de Duitse kampleiding en kregen daarvoor voordelen.

• Breendonk staat in de kijker met een fictiereeks op VRT 1 en een docuserie op VRT Canvas. Voor de fictiereeks mocht er gefilmd worden in het kamp, maar niet in de folterkamer of op de executieplaats, die zijn nagebouwd.

Met een fictiereeks op VRT 1 en een docuserie op VRT Canvas staat Breendonk in de kijker. Het best bewaarde nazikamp in Europa was het decor voor de opnames van de fictiereeks, al is daar wel wat discussie aan voorafgegaan in het bestuur van de federale instelling die Breendonk is, zegt historicus Dimitri Roden.

Het werd een Belgisch compromis. Filmen mocht, maar niet in de folterkamer of op de executieplaats. Dat lag te gevoelig, die ruimtes zijn nagebouwd voor de fictiereeks.  

Vroeger zaten ook oud-gevangenen in het bestuur van Breendonk, maar niemand van hen leeft nog. Dimitri Roden merkt meer terughoudendheid. Oud-gevangenen zouden ja gezegd hebben want de geschiedenis moet getoond worden.

Breendonk is een gevoelig stuk geschiedenis. Wanneer de Duitsers in mei 1940 België binnenvallen, richt het Belgisch leger er zijn Groot Hoofdkwartier in. Koning Leopold slaapt in een meer comfortabel kasteel in de buurt, het Hof te Melis, maar overdag is hij in het fort om de Duitse inval te volgen.

Daar in Breendonk zullen de eerste barsten duidelijk worden tussen de koppige koning en de regering-Pierlot, die het land wil verlaten. België capituleert, de regering vertrekt, de koning blijft als krijgsgevangene. Het is de kiem van de latere Koningskwestie. 

Na het vertrek van het Belgische leger neemt de Duitse bezetter het fort in gebruik als Auffanglager, een gevangenis. De eerste 4 gevangenen komen aan op 22 september 1940. In de maanden die volgen blijft het aantal gevangenen beperkt en kunnen die gevangenen ook vrijkomen na hun straf.

Maar na de aanval van Duitsland op de Sovjet-Unie in de zomer van 1941 stijgt het aantal gevangenen en wordt het kamp voor vele gevangenen de wachtkamer voor de concentratiekampen. Op 30 augustus 1944 worden de laatste gevangenen gedeporteerd. De Duitsers ontmantelen de folterkamer, verwijderen de executiepalen, steken het kamparchief in brand en verlaten het kamp.

Je zou verwachten dat meer dan 80 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog alle namen bekend zijn van mensen die in Breendonk gevangen zaten, maar dat is niet zo. Doordat het kamparchief vernietigd was, werden na de oorlog lijsten aangelegd, vooral op basis van getuigenissen van gevangenen of van familieleden. Zo kwam men tot een lijst van zo’n 3.600 gevangenen. Met het verstrijken van de tijd verdwenen die rechtstreekse getuigen.

Dimitri Roden, die vanaf 2005 wetenschappelijk medewerker was in Breendonk, begon aan een jarenlange zoektocht in erkenningsdossiers, archieven uit andere kampen, politieverslagen en andere bronnen. Hij kwam tot een lijst van 3.650 gevangenen.  

Het grondige zoekwerk leverde ook een ruimer beeld op van de mensen die in Breendonk gevangen hadden gezeten. De grootste groep waren nog altijd de verzetsstrijders en politieke gevangenen.

Daarnaast had je Joodse gevangenen, die in het begin van de oorlog werden opgepakt, omdat ze staatsgevaarlijk waren of misdrijven hadden gepleegd, later omdat ze naar de concentratiekampen moesten.

In Breendonk zaten ook smokkelaars of sluikslachters die na hun straf weer vrijgelaten werden en er waren de gijzelaars, mensen die werden opgepakt als repercussie voor daden van het verzet.

Je had ook gevangenen die niet geregistreerd werden in Breendonk en dus geen kampnummer hadden, omdat ze enkel voor verhoor in de folterkamer of een confrontatie met andere gevangenen naar Breendonk gebracht werden.

Roden vond ook 2 Amerikaanse piloten die als krijgsgevangene in het kamp hadden gezeten en Breendonk in hun memoires bij naam noemden. "Zelfs voor de Tweede Wereldoorlog, waar iedereen denkt dat alles zo mooi gedocumenteerd is, zitten we nog altijd met blinde vlekken die waarschijnlijk nooit volledig ingevuld zullen worden", zegt hij.

In het fort is een ruimte ingericht met de namen van alle gevangenen. Door zijn jarenlange graaf- en puzzelwerk vond Roden namen die van de muur zouden weggehaald moeten worden, omdat bewezen is dat ze nooit in Breendonk geweest zijn. Andere namen zouden moeten bijgeschreven worden.

Het besef dat de lijst niet volledig was, was er ook al toen de ruimte met namen werd ingericht. De laatste naam op de muur, Zylbersztein R, wordt gevolgd door 3 puntjes... 

Het was al bekend dat in Breendonk ook Belgische SS’ers, zowel Vlamingen als Franstaligen, mee het kamp runden. Volgens Dimitri Roden zijn er tussen 1940 en 1944 minstens 49 Belgische SS’ers actief in het kamp. Dat zijn er aanzienlijk meer dan de 19 die doorgaans opgesomd worden en waarvan de foto’s in het fort tentoongesteld zijn. Er zijn dus ‘vergeten’ Belgische SS’ers van wie de identiteit pas recent in de archieven van het militair gerecht aan het licht komt.

Naar het model van het concentratiekamp in Dachau werden ook gevangenen ingeschakeld bij de werking van het kamp. "Niet alleen om middelen en personeel te besparen, maar ook om solidariteit te breken en weerstand van binnenuit te verzwakken", schrijft Dimitri Roden. Het gaat over meer dan 100 gevangenen, kampoversten, kleermakers, kappers, kampdokters. De verantwoordelijkheid bleef bij de Duitsers, maar gevangenen die meewerkten kregen voordelen die anderen niet kregen.

Breendonk was geen zwart-witverhaal, zegt Roden, met aan de ene kant de kampbewakers en aan de andere kant de gevangenen. Er was een grijze zone. Niet alle kampbewakers waren sadisten, niet alle gevangenen hebben zich heldhaftig gedragen in het kamp.

Voor een historicus is grijs boeiender dan zwart-wit, besluit Dimitri Roden. 

Nu al rijden de bussen met scholieren af en aan in Breendonk. Vroeger waren het oud-gevangenen die de rondleidingen deden. Die troef is Breendonk kwijt. Maar misschien worden Kevin Janssens en Koen of Jolan De Bouw een nieuwe troef en zullen leerlingen vragen waar hun kamer was.  

Aan het eind van de rondleiding zullen ze de executieplaats en de galg zien. Het zijn replica’s, want de Duitsers hebben alle sporen uitgewist bij hun vertrek in 1944. Maar de namen aan de muur van de executieplaats zijn echt. Echt ter dood veroordeeld. 

Het boek: 'Breendonk, een nieuwe geschiedenis' van Dimitri Roden wordt uitgegeven door Ertsberg