"Basis van onderzoeksjournalistiek verandert niet, de context wel": terugblik op 10 jaar VRT NWS Pano

Eindredacteur Pascal Seynhaeve (links) en reporter Stef Meerbergen (rechts) van 'VRT NWS Pano'

Dossier

VRT NWS Pano

Ons onderzoeksmagazine 'VRT NWS Pano' bestaat 10 jaar. De wereld ziet er heel anders uit dan in 2016, maar het DNA en de missie van het reportageprogramma blijven na al die jaren hetzelfde. "Onderzoeksjournalistiek is trouwens belangrijker dan ooit", benadrukt eindredacteur Pascal Seynhaeve.

Samenvatting:

• Onderzoeksmagazine 'VRT NWS Pano' bestaat 10 jaar. Sinds het najaar van 2016 beantwoordt het programma telkens 1 onderzoeksvraag in een reportage van ongeveer 40 minuten.

• 1 reportage vraagt minstens 5 weken tot 1,5 jaar werk. De ploeg maakt 12 afleveringen per jaar.

• De invloed van AI en sociale media en het toegenomen wantrouwen bij het publiek zijn maar enkele uitdagingen in het journalistieke proces.

• Sommige reportages hebben veel impact: 'Welkom in Aalter' leidde tot het ontslag van burgemeester Pieter De Crem en het onderzoek naar de Anderlechtse Haard werd besproken in het Brussels parlement.

In het najaar van 2016 wordt de eerste 'Pano' uitgezonden op VRT1, na de samensmelting van 2 redacties bij VRT NWS: de ploeg van 'Koppen', een programma met 3 reportages per week op VRT 1 en 'Panorama', met 1 onderwerp per week op VRT Canvas. Pascal Seynhaeve, een van de eindredacteurs van 'VRT NWS Pano' werkte voor die fusie voor beide programma’s.

"VRT wilde opnieuw in primetime inzetten op onderzoeksjournalistiek op VRT 1 in plaats van VRT Canvas", vertelt hij.

"Het was even zoeken om de pijlers van VRT NWS Pano te definiëren. Ons format is om 1 onderzoeksvraag te beantwoorden in een reportage van 40 minuten, met een prominente rol voor de reporters die het verhaal onderzoeken."

"In ons onderzoek staat impact altijd centraal. Dat willen we bereiken met sterke menselijke verhalen en diepgravend onderzoek, origineel in beeld vertaald. Uitdaging is ook met een brede mix aan onderwerpen én met jong talent journalistiek relevant te blijven vandaag, ook bij jongeren. Het doel is altijd om iets bloot te leggen in de maatschappij en een steentje te verleggen." 

We maken maar 12 afleveringen per jaar, dus we zoeken universele verhalen over structurele fouten in onze samenleving

Pascal Seynhaeve, eindredacteur 'VRT NWS Pano'

"We maken 'maar' 12 reportages per jaar, dus we moeten streng zijn in onze selectie. Nochtans horen we het allemaal vaak op familiefeesten: dáár moeten jullie eens een Pano over maken. We kunnen natuurlijk niet elk individueel levensverhaal belichten. We zoeken universele verhalen over structurele fouten in onze samenleving."

"Daarnaast moeten we ons verhaal goed in beeld kunnen brengen. VRT NWS Pano staat voor sterke beelden: we verfilmen geen dossiers. We zoeken persoonlijke getuigenissen en doen kritische interviews, waarbij mensen al eens ongemakkelijk schuifelen op hun stoel, omdat we hun macht uitdagen."

"We zijn enorm dankbaar voor de honderden suggesties die we maandelijks krijgen via onze mailbox. Ons verhaal over de wantoestanden bij het OCMW van Anderlecht is zo ontstaan. Iemand wilde aankaarten dat het rommelde en dat is uit ons onderzoek ook gebleken."

10 jaar 'VRT NWS Pano' in enkele cijfers:

• 148 reportages (zonder internationale versies)

• 5736 minuten televisie

• gemaakt door 65 verschillende reporters

• 7 Belfius Persprijzen

• 1 AIB Award

• 5 nominaties voor de Prix Europa

Journalist Stef Meerbergen is een van de makers van die Pano-reportage en ook die over de sociale huisvestingsmaatschappij in Anderlecht. Hij won de Belfius Persprijs voor 'Welkom in Aalter', samen met Fabian Lefevere en een team van De Morgen. Die reportage leidde tot het ontslag van toenmalig burgemeester Pieter De Crem.

"Als journalist voelen dat je een steentje hebt verlegd, geeft enorm veel voldoening", zegt Meerbergen. "In Aalter hebben we aan hoofdverantwoordelijke Pieter De Crem de kritische vragen gesteld die ertoe doen. Wij waren goed voorbereid en hij is effectief voor de camera komen zitten om antwoorden te geven. Resultaat: een reportage met impact."

"De diepgang van het maandenlange doorwerken op een verhaal mat mij als journalist soms af. Maar het is geweldig om een op het eerste gezicht onvindbaar document alsnog in handen te krijgen en een sleutelpersoon daarmee te confronteren."

Het is moeilijk om als journalist het evenwicht te bewaren tussen dicht bij je getuigen blijven en voldoende kritische afstand houden

Stef Meerbergen, journalist

"Geduld is cruciaal, maar journalistiek is altijd mensenwerk. Een goede journalist moet een goede psycholoog zijn. Je moet aanvoelen waarom iemand al dan niet iets wil vertellen en daarop inspelen."

"Ik voel me als reporter vaak een koorddansende psycholoog. Het is een moeilijk evenwicht om je getuigen dichtbij te houden, maar tegelijk kritische afstand te bewaren, tot wat ze vertellen."

Achter de schermen is er in het journalistieke proces de voorbije 10 jaar veel veranderd op technologisch vlak. "We gebruiken nu ook AI om data te analyseren. Onze interviews worden automatisch uitgetikt en niet meer manueel."

"Daarnaast biedt de wet op openbaarheid van bestuur meer mogelijkheden om officiële informatie te verzamelen. En we zijn deontologisch strenger op wanneer we nog undercover filmen. Sommige dingen uit onze beginjaren zouden we nu niet meer doen en dat is normaal", legt eindredacteur Pascal Seynhaeve uit.

"Om praktische en financiële redenen werken we meer samen met De Morgen, Knack of RTBF en internationaal met Europese onderzoeksjournalisten binnen de EBU." (de Europese openbare omroepen).”

"Ook de alomtegenwoordigheid van sociale media is voor ons een aandachtspunt. We maken nog altijd een lange televisiereportage, maar we brengen ons verhaal ook online en via onze sociale media."

"Ons format blijft overeind, ook in TikTok-tijden en bij jongeren. We letten erop dat onze verhalen zowel hen aanspreken als hun ouders en grootouders. En naast de lineaire uitzending op VRT1 op woensdag merken we dat onze reportages op VRT MAX en YouTube een 2e leven krijgen."

We moeten als journalisten meer uitleggen aan ons publiek wat we doen. En onze getuigen stellen vaker voorwaarden, zoals anoniem hun verhaal doen

Stef Meerbergen, journalist

Reporter Stef Meerbergen merkt nog 2 andere evoluties. "We moeten als journalisten veel meer uitleggen wat we doen. We tonen of vertellen in onze reportages vaker hoe we aan documenten komen en hoe en waarom we bepaalde getuigen benaderen. We moeten veel transparanter zijn over hoe we werken. Het wantrouwen van het publiek is toegenomen."

"Daarnaast stellen getuigen vaker voorwaarden. Mijn 2 recente reportages in Anderlecht bestonden vooral uit anonieme getuigenissen."

"Je kan daar kritiek op hebben, maar het zegt veel over de vrees van mensen om hun werk te verliezen of om bedreigd te worden door hun omgeving, bijvoorbeeld als het over een crimineel milieu gaat."

"Soms hebben mensen angst om met ons te praten. Een vertrouwensband opbouwen met een getuige vraagt dus tijd. Veel tijd, want sommige mensen zeggen pas toe nadat je hen verschillende keren hebt gesproken. Dat kan slopend zijn."

Hét sleutelwoord is gevallen: tijd. Goede onderzoeksjournalistiek vraagt immers veel tijd. Aan 1 VRT NWS Pano-reportage wordt 5 weken tot 1,5 jaar voorbereid door een team van reporters, redacteurs en researchers.

"Een VRT NWS Pano is altijd teamwork. Er zijn bijvoorbeeld 2 eindredacteurs. Met collega Mario en zijn voorgangers Lin en Sara deelde ik lief en leed, omdat het zo'n intens programma is om te maken en te begeleiden", zegt Pascal Seynhaeve. 

"Meestal werken er voor 1 aflevering 2 reporters samen, als elkaars klankbord. We filmen en monteren telkens 10 dagen. We steken veel tijd in grafische elementen en de afwerking van beeld en klank, ook door onze vaste vertelstem Wim Van Waesberghe. Hij maakt de teksten van onze reporters nóg beter."

Journalist Doruntina Islamaj benadrukt dat die tijd niet alleen cruciaal is in het onderzoeksproces, maar ook in de opvolging na de uitzending. Zij heeft al 6 reportages gemaakt, waaronder 'Diagnose: endometriose?', goed voor de Belfius Persprijs in 2025. De reportage schetst de soms gebrekkige aanpak van vrouwengeneeskunde.

"Ik zal het nooit vanzelfsprekend vinden dat mensen hun kwetsbare verhalen met ons delen. We moeten hun vertrouwen eerst verdienen en ook na de uitzending met respect behandelen door nazorg te doen. We bellen hen op en houden de vinger aan de pols. Mijn job is een constante balans zoeken tussen die nabijheid en afstand, tussen geduld en ongeduld."

De basis van journalistiek is altijd: wat zijn de feiten en wie vertelt wat waarom

Doruntina Islamaj, journalist

"Wij komen aan met de Pano-ploeg wanneer de andere cameraploegen zijn vertrokken. Als de branden geblust zijn en het stof is gaan liggen. Als journalisten een thesis schrijven, dan maken wij een doctoraat. Wij duiken dieper en leggen een puzzel met meer stukken. Dat vraagt tijd, al blijft de basis van journalistiek altijd hetzelfde: wat zijn de feiten en wie zegt wat waarom?"

De deontologische uitdagingen daarbij zijn groot, benadrukt reporter Stef Meerbergen. "Hoe bescherm ik mijn getuigen? Kan ik undercover filmen? Hoe ver kan ik gaan als een verhaal journalistiek relevant is? We overleggen veel met de juridische dienst van VRT en de deontologische raad van VRT NWS. Voor elke reportage moeten we verschillende moeilijke knopen doorhakken."

Ik wil de wereld een beetje rechtvaardiger maken via journalistiek

Doruntina Islamaj, journalist

"Ik wil al mijn hele leven aan onderzoeksjournalistiek doen, om de wereld een beetje rechtvaardiger te maken via journalistiek. Door de macht het vuur aan de schenen te leggen", besluit Doruntina Islamaj.

"We kaarten graag problemen aan die niet altijd juridisch strafbaar zijn. Maar het is niet omdat iets niet onwettelijk is, dat we het ok moeten vinden", besluit Stef Meerbergen. "De passie of verontwaardiging van onze getuigen is onze brandstof."