Phá núi hay cứu voọc?

Phá núi hay cứu voọc?

Dưới làn nước xanh ngọc của quốc đảo Palau ở Tây Thái Bình Dương, một nghiên cứu thực hiện năm 2012 của Viện Khoa học biển Australia (AIMS) đưa ra phép so sánh đáng chú ý.

Một con cá mập rạn san hô khi bị đánh bắt để lấy vây chỉ mang lại khoảng 108 USD một lần duy nhất; nhưng nếu để nó bơi lội tự do suốt vòng đời, cá thể đó tạo ra khoảng 1,9 triệu USD doanh thu từ du khách lặn biển và các dịch vụ sinh thái.

Phép tính này đã biến Palau thành khu bảo tồn biển nghiêm ngặt đầu tiên trên hành tinh, nơi sự nguyên vẹn của thiên nhiên trở thành động cơ kinh tế bền vững nhất.

Ninh Bình của Việt Nam cũng đang đứng trước phép tính tương tự. Đứng trước bài toán đánh đổi giữa số liệu tăng trưởng GDP ngắn hạn từ việc xẻ núi lấy đá và sự tồn vong của một di sản sinh thái toàn cầu, Ninh Bình đã thực hiện bước ngoặt chiến lược. Mới đây, tỉnh quyết định thành lập Khu bảo tồn loài - sinh cảnh voọc mông trắng Kim Bảng với quy mô hơn 3.182 ha (chủ yếu là rừng tự nhiên trên núi đá vôi). Đi kèm là chính sách quản lý tài nguyên kiên quyết, tuyệt đối không cấp phép mới hay mở rộng các mỏ đá vôi nằm trong ranh giới khu bảo tồn, vùng lõi sinh cảnh và các hành lang sinh thái; phê duyệt đề án đóng cửa và dừng các mỏ đá vôi hết hạn hoặc vi phạm môi trường...

Khi ánh bình minh xé tan lớp sương bảng lảng trên mặt nước Khu bảo tồn Vân Long và rặng núi đá vôi Kim Bảng, khung cảnh hiện ra như một bức tranh thủy mặc. Giữa những vách đá dựng đứng, những bóng đen tuyền thoăn thoắt chuyền cành, để lộ vệt lông trắng muốt như chiếc quần soóc ôm trọn phần hông. Đó là voọc Mông Trắng (Trachypithecus delacouri) - loài linh trưởng đặc hữu mà thiên nhiên ban tặng riêng cho miền Bắc Việt Nam.

Trước khi có được khoảng trời bình yên đó, những vách đá vôi hàng triệu năm tuổi tại Ninh Bình từng là tâm điểm của một cuộc giằng co giữa bảo tồn và khai thác công nghiệp thô. Toàn tỉnh từng có hơn 420 ha diện tích quy hoạch khai thác đá vôi với 35 mỏ hoạt động, tổng trữ lượng cấp phép lên đến 131,5 triệu m³ và công suất khai thác gần 3,7 triệu m³/năm. Những tiếng mìn phá đá phục vụ các đại công trường xi-măng từng xé toạc các khối núi karst, đẩy môi trường sống của các loài thú quý vào cảnh manh mún, cô lập. Suốt 9 năm liền, một công ty khai thác trái phép hơn 4,4 triệu tấn đá vôi, nhưng chỉ bị phạt 80 triệu đồng - con số khiến các nhà bảo tồn thiên nhiên bức xúc.

Trong khi đó, Ninh Bình đang nổi lên như điểm đến quốc tế với hàng loạt thắng cảnh: Quần thể Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, Đầm Vân Long, Vườn quốc gia Cúc Phương, Vườn chim Thung Nham... Đặt điểm đến nổi tiếng này cạnh những mỏ đá nổ mìn nham nhở là một nghịch lý không thể chấp nhận.

Quyết định của Ninh Bình cũng diễn ra trong bối cảnh cuộc khủng hoảng đa dạng sinh học tại Việt Nam đang ở mức báo động đỏ. Dù sở hữu kho tàng đồ sộ với khoảng 13.766 loài thực vật và 10.300 loài động vật trên cạn, nằm trong nhóm 12 quốc gia có độ đa dạng linh trưởng cao nhất hành tinh, Việt Nam lại thuộc nhóm quốc gia có nhiều loài linh trưởng bị đe dọa tuyệt chủng (theo báo cáo "The World's 25 Most Endangered Primates 2023-2025". Bên cạnh đó, hệ thống đánh giá Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế IUCN duy trì cảnh báo: 86% đến 90% tổng số loài linh trưởng tại Việt Nam đang nằm trong các mức độ bị đe dọa (Nguy cấp - EN và Cực kỳ nguy cấp - CR).

Chuyên gia bảo tồn quốc tế Jonathan Charles Eames từng cảnh báo: "Việt Nam có tổng cộng 24 loài linh trưởng, trong đó có tới 21 loài đang bị đe dọa tuyệt chủng. Bốn loài trong số đó là loài đặc hữu, vì thế người Việt có trách nhiệm đặc biệt trong việc bảo tồn các loài này, không chỉ cho Việt Nam mà còn cho thế giới".

Bức tranh sinh tồn của các loài linh trưởng quý hiếm tại Việt Nam phản ánh rõ sự cấp bách. Nhưng Vân Long lại có những số liệu tích cực. "Từ chỉ khoảng 40 cá thể voọc mông trắng vào đầu những năm 2000, sau hơn hai thập kỷ kiên trì bảo vệ, đàn voọc tại đây đã tăng lên 250-300 cá thể", Tiến sĩ Hà Thăng Long, Giám đốc Quỹ Việt Nam Conservation, người gắn bó nhiều năm với các dự án bảo vệ voọc tại Việt Nam, cho biết. Cùng với 120-150 cá thể tại khu vực Kim Bảng - Tam Chúc, không gian này hiện là nơi trú ngụ khoảng 400 cá thể, chiếm hơn 90% toàn bộ quần thể voọc mông trắng còn lại trên Trái đất.

Nỗ lực bảo vệ loài linh trưởng không chỉ dừng lại ở các kiểm lâm viên hay nhà nghiên cứu sinh học, mà đang có sự chuyển dịch tư duy sâu sắc từ cộng đồng doanh nghiệp. Bảo tồn không còn là hoạt động từ thiện chiếu lệ, mà được nhìn nhận như một khoản đầu tư dài hạn vào nền tảng kinh tế sinh thái.

Một ngọn núi đá vôi khi nổ mìn làm xi-măng sẽ biến mất sau vài thập kỷ, nhưng nếu giữ lại làm sinh cảnh cho các loài đặc hữu, nó trở thành thỏi nam châm thu hút du khách toàn cầu trong hàng thế kỷ, tạo ra dòng tiền bền vững cho các thế hệ sau này. Lựa chọn của Ninh Bình phản chiếu những mô hình kinh tế bảo tồn thành công trên thế giới.

Không chỉ có phép tính của Palau với con cá mập, Rwanda cũng từng bị tàn phá nặng nề bởi nội chiến và nạn săn trộm, đã áp dụng mức phí 1.500 USD cho một giờ tiếp cận khỉ đột núi tại Vườn quốc gia Núi lửa. 10% doanh thu được chia sẻ thẳng về các cộng đồng vùng đệm để xây trường học, trạm y tế, biến những tay săn trộm cũ thành người bảo vệ rừng kiên trung nhất.

Costa Rica thập niên 1980 đã đảo ngược nạn mất rừng bằng cách đánh thuế nhiên liệu hóa thạch để trả tiền cho chủ đất giữ rừng tự nhiên. Tỷ lệ che phủ rừng tăng từ dưới 30% lên gần 60%, biến Costa Rica thành trung tâm du lịch sinh thái đắt giá của Mỹ Latin.

Trong báo cáo The Future of Nature and Business, Diễn đàn Kinh tế Thế giới tính toán rằng việc chuyển dịch sang mô hình kinh tế "tích cực với thiên nhiên" ở ba hệ thống kinh tế chủ chốt (thực phẩm - đất đai - đại dương; hạ tầng - xây dựng; năng lượng - khai khoáng) có thể mở ra cơ hội kinh doanh mới trị giá 10.100 tỷ USD mỗi năm và tạo thêm 395 triệu việc làm vào năm 2030.

Khi thiên nhiên bị coi là tài nguyên miễn phí, nền kinh tế sẽ nhanh chóng đi vào ngõ cụt của sự cạn kiệt. Chỉ khi định giá đúng vốn tự nhiên và coi bảo tồn là một hoạt động đầu tư kiến tạo giá trị, các quốc gia mới có thể xây dựng nền thịnh vượng thực sự bền vững.

Bài học và sự lựa chọn đã rất rõ ràng không chỉ cho Ninh Bình: khi những ngọn núi bị phá hủy thành nguyên liệu xi-măng, mạch nước ngầm đứt gãy, các đợt lũ quét, hạn hán và thiên tai sẽ ập xuống các bản làng và đô thị với tần suất ngày một khốc liệt.

Mất đi cánh rừng, con người mất đi tấm lá chắn sinh tồn cơ bản nhất. Vì thế, cứu lấy không gian sống bình yên của đàn voọc chính là giữ lại nguồn nước ngọt, không khí sạch và sự chở che tự nhiên cho con người trước những cú sốc khí hậu toàn cầu.

Minh Trường