Những lợi thế ngành bán dẫn Việt - Nhật có thể bổ trợ nhau

Những lợi thế ngành bán dẫn Việt - Nhật có thể bổ trợ nhau

Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam lợi thế về nhân lực trong khi Nhật mạnh về vật liệu và thiết bị, có thể kết hợp để cùng phát triển ngành bán dẫn.

Các ý kiến được đưa ra tại phiên tọa đàm về chương trình NEXUS giữa Việt Nam - Nhật Bản, ngày 9/11 ở Tokyo. Sự kiện tổ chức trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.

Theo PGS Nguyễn Trần Thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Nhật Bản có vị thế lớn trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu, với khoảng 48% thị phần ở một số vật liệu bán dẫn chủ chốt và 88% ở nhóm thiết bị phủ ảnh phục vụ quang khắc chip. Nước này cũng đang phát triển công nghệ chip tiên tiến, với dự án Rapidus hướng tới sản xuất chip 2 nm.

Tuy nhiên, ngành bán dẫn Nhật Bản đối mặt tình trạng thiếu nhân lực. Dẫn báo cáo của Hiệp hội Công nghiệp Điện tử và Công nghệ thông tin Nhật Bản (JEITA), ông cho biết nước này cần khoảng 40.000 kỹ sư. Ở chiều ngược lại, Việt Nam có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch và đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực bán dẫn đến năm 2030. Tuy nhiên, hệ sinh thái trong nước còn thiếu các mắt xích như nhà máy chế tạo chip, vật liệu và thiết bị.

Từ sự khác biệt này, ông Thuật cho rằng hợp tác không nên chỉ dừng ở việc Nhật Bản hỗ trợ Việt Nam đào tạo nhân lực, mà cần tiến tới cùng phát triển công nghệ và sản phẩm. "Mỗi nước có thế mạnh đúng vào điểm nghẽn của nước kia", ông Thuật nói.

Theo ông, hợp tác không nên chỉ dừng ở việc doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư nhà máy hay Việt Nam cung cấp nhân lực cho các dự án. Hai nước có thể cùng phát triển công nghệ và sản phẩm ở những khâu mà mỗi bên có lợi thế. Nhật Bản có thể đóng góp kinh nghiệm về vật liệu, thiết bị, quy trình và nền tảng nghiên cứu; Việt Nam tham gia vào thiết kế chip, phát triển ứng dụng và xây dựng các nhóm nghiên cứu.

Ông Thuật đề xuất hai bên chú ý những hướng công nghệ mới như bộ nhớ thế hệ tiếp theo, chiplet và chip chuyên dụng. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi sự kết hợp giữa thiết kế, vật liệu, quy trình chế tạo và đóng gói. Việt Nam có thể tận dụng năng lực thiết kế và đội ngũ kỹ sư, trong khi tiếp cận công nghệ, thiết bị và kinh nghiệm nghiên cứu từ Nhật Bản.

GS Shin-Ichiro Kuroki, Đại học Hiroshima, cho rằng hợp tác cần tạo điều kiện để các nhóm nghiên cứu hai nước cùng tham gia giải quyết bài toán công nghệ, từ ý tưởng thiết bị đến thử nghiệm và đánh giá. Theo ông, Nhật Bản có nền tảng nghiên cứu và cơ sở thực nghiệm, còn Việt Nam đang hình thành đội ngũ nhà khoa học trong lĩnh vực bán dẫn. Việc kết nối hai phía có thể giúp các nhóm Việt Nam tiếp cận thiết bị, phương pháp nghiên cứu và kinh nghiệm mà trong nước chưa có nhiều điều kiện triển khai.

Ông Kuroki cũng nhấn mạnh vai trò của đào tạo thực hành. Chẳng hạn, chương trình CMOS Practical Program của Đại học Hiroshima cho phép học viên trải nghiệm các công đoạn thiết kế, chế tạo và đo kiểm chip trong một tuần. Theo ông, đào tạo không chỉ nên dừng ở kiến thức lý thuyết mà cần giúp người học hiểu quy trình và có khả năng làm việc với thiết bị, công nghệ thực tế.

Nhân lực cũng là một trong những điểm kết nối quan trọng được PGS Lê Đức Anh, Đại học Tokyo, đề cập. Theo ông, từ sự thiếu hụt kỹ sư của Nhật Bản và mục tiêu đào tạo tại Việt Nam hiện tại, đây là cơ hội để hai nước xây dựng các chương trình đào tạo dài hạn, thay vì chỉ dừng ở những khóa học ngắn hoặc trao đổi sinh viên.

Ông Đức Anh đề xuất kết hợp đào tạo chuyên môn bán dẫn với tiếng Nhật, đồng thời tạo cơ hội thực tập và làm việc tại doanh nghiệp nước này. Cách tiếp cận này giúp người học vừa có kiến thức kỹ thuật, vừa hiểu môi trường làm việc và yêu cầu của ngành công nghiệp. Các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xây dựng chương trình để nội dung đào tạo sát với nhu cầu thực tế.

Ông lấy ví dụ về việc hợp tác giữa Đại học Tokyo và Đại học Bách khoa Hà Nội, khi hai bên kết nối đào tạo tiến sĩ, nghiên cứu chung và trao đổi thực tập sinh. Những chương trình như vậy, theo ông Đức Anh, có thể tạo nguồn nhân lực có khả năng làm việc trong cả môi trường nghiên cứu lẫn doanh nghiệp, đồng thời hình thành mạng lưới chuyên gia giữa hai nước.

Thúc đẩy mạng lưới nghiên cứu chung

Đề xuất của các chuyên gia cũng là một phần trong mục tiêu của NEXUS, sáng kiến hợp tác khoa học và công nghệ giữa Nhật Bản với các nước ASEAN do Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) khởi xướng. Bà Eriko Kishida, đại diện JST, cho biết chương trình có quy mô 14,6 tỷ yen (gần 2.400 tỷ đồng) trong 5 năm, thúc đẩy các mạng lưới nghiên cứu thông qua dự án chung, trao đổi nhà khoa học và phát triển năng lực.

NEXUS được triển khai theo thế mạnh và ưu tiên của từng quốc gia. Chẳng hạn Singapore tập trung vào AI và công nghệ lượng tử, Indonesia chú trọng công nghệ sinh học và năng lượng sinh học, Malaysia quan tâm công nghệ xanh, Việt Nam được lựa chọn tập trung vào lĩnh vực bán dẫn.

Theo bà Kishida, đợt đầu tiên của NEXUS tại Việt Nam đã có 5 dự án được lựa chọn và bắt đầu triển khai từ tháng 10/2025. Đợt thứ hai chọn 6 dự án, dự kiến bắt đầu từ tháng 1/2027, tập trung vào thiết kế chip, vật liệu, công nghệ hỗ trợ và chế tạo. JST cũng dự kiến mở đợt tuyển chọn thứ ba trong năm 2027, với tối đa 10 dự án thuộc hai lĩnh vực bán dẫn và AI.

Tại Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế và khoa học công nghệ Việt Nam - Nhật Bản cùng ngày, trước sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng một số lãnh đạo Chính phủ, Bộ, ngành ở Việt Nam, hai bên cũng trao văn kiện hợp tác nhằm thúc đẩy 11 dự án nghiên cứu chung về bán dẫn, AI.

Theo đó, Quỹ NAFOSTED thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ của Việt Nam và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) thuộc Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản cùng tài trợ cho 11 dự án. Hai bên thỏa thuận duy trì cơ chế đồng tài trợ ổn định, mở rộng quy mô và lĩnh vực hợp tác, đồng thời gắn kết nghiên cứu khoa học với phát triển nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo. Các nhà khoa học hai nước cũng có cơ hội phối hợp trong những công đoạn thực tế, từ thiết kế, chế tạo mẫu đến đo lường và đánh giá công nghệ.

Lưu Quý