Bí ẩn 'hồ sát nhân' xóa sổ sự sống trong bán kính 25 km

Cameroon, châu Phi, một ngày tháng 8 năm 1986.

Ngôi làng Nyos yên bình nằm gần hồ Nyos, là nơi sinh sống của những người nông dân, chủ yếu làm nghề trồng trọt và chăn nuôi.

Sau một ngày dài lao động vất vả, họ về nhà nghỉ ngơi. Như thường lệ, họ ăn tối và chuẩn bị đi ngủ.

Chẳng ai biết rằng, một thảm kịch sắp ập đến.

Khoảng 10h tối, một vài người dân bị đánh thức bởi những tiếng ầm lớn. Nghe tiếng động, nhiều người bước ra khỏi nhà kiểm tra và ngửi thấy mùi giống như thuốc súng. Ngay sau đó, họ cảm thấy cơ thể nóng bừng và đột ngột mất ý thức. Một số người ngay lập tức tử vong.

Sáng hôm sau, trạm trưởng y tế đạp xe từ thị trấn tới làng Nyos. Ông bàng hoàng phát hiện xác động vật cùng nhiều thi thể nằm rải rác khắp nơi. Rất nhanh sau đó, ông trạm trưởng cũng bắt đầu ngửi thấy mùi thuốc súng, rồi chóng mặt và ngất đi.

Sau khi tỉnh lại khỏi cơn mê man, ông vội trở về thị trấn báo tin cho chính quyền địa phương.

Một thảm kịch không thể tin nổi: hơn 1.700 người và 35.000 vật nuôi đã chết trong một đêm — không vết thương, không một dấu hiệu chống cự.

Điều gì đã thực sự xảy ra trong ngôi làng yên ả ấy? “Thủ phạm” nào đã cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người chỉ sau vài giờ?

Bạn đang nghe Podcast Giải mã, xuất bản vào trưa thứ Năm hàng tuần trên báo VnExpress.

Theo báo cáo khảo sát thực địa và các tài liệu lưu trữ từ Ủy ban Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), phải mất đến 2 ngày sau khi thảm kịch xảy ra, đội ngũ y tế mới có thể tiếp cận hiện trường. Khi đến nơi, họ phát hiện ra một bi kịch không thể tưởng tượng nổi. Những xác người chết nằm la liệt dọc tất cả các con đường, bên trong và xung quanh mỗi túp lều. Không có dấu hiệu chấn thương hay vật lộn; những người này chỉ đơn giản là chết tại chỗ. Bên cạnh con người, hàng nghìn con bò, dê, cừu, cũng đã chết.

Quân đội nhanh chóng được cử đến sơ tán người dân sống ở các vùng lân cận tới bệnh viện. Những người sống sót xuất hiện các triệu chứng bao gồm đau đầu dữ dội, ngạt thở, bỏng, nhiễm trùng phổi, các vấn đề về thần kinh và rối loạn căng thẳng. Khoảng 20.000 người đã bị ảnh hưởng theo nhiều cách khác nhau.

Tin tức về thảm kịch được lan truyền đã gây ra nhiều hoang mang. Mức độ thiệt hại gây ra là chưa từng có trong lịch sử Cameroon. Mọi người liên tục bàn tán và tranh cãi nguyên nhân của thảm hoạ.

Theo nghiên cứu do nhà sử học Forka Fomine công bố năm 2011, những người dân làng Nyos còn may mắn sống sót cho rằng đây là sự nổi giận mà vị tù trưởng nổi tiếng của họ giáng xuống. Họ nói rằng thảm họa kỳ lạ này xảy ra vì di chúc của vị tù trưởng quá cố không được tôn trọng.

Trước khi chết, vị tù trưởng đã chỉ định con bò nổi bật nhất của mình để hiến tế cho các nghi lễ. Nhưng khi ông qua đời, người thân của ông đã tranh cãi gay gắt với nhau và thay thế con bò mà tù trưởng chỉ định bằng một con nhỏ hơn. Một tuần sau đó, họ nhìn thấy những con bò của vị tù trưởng quá cố di chuyển thành hàng vào hồ Nyos. Vì vậy nên khi thảm họa xảy ra, cư dân Nyos tin rằng đó là do sự giận dữ mà vị tù trưởng quá cố của họ tạo ra nhằm trừng phạt họ.

Tuy nhiên, một số người khác không đồng ý với giả thuyết này. Họ cho rằng chỉ một quả bom mới có đủ sức mạnh để tiêu diệt nhiều người và động vật đến thế. Mũi tên nghi ngờ được nhắm thẳng vào quả bom do chính phủ Israel thử nghiệm với sự hợp tác của chính phủ Cameroon. Bằng chứng mà những người này đưa ra là chỉ vài giờ sau khi thảm họa khí độc ở hồ Nyos xảy ra, lực lượng Israel đã có mặt tại hiện trường, thậm chí trước khi thông tin đến được chính quyền thị trấn.

Những mảnh tin tức đầu tiên về vụ việc rúng động tại làng Nyos lan ra bên ngoài biên giới Cameroon đã chấn động cộng đồng quốc tế. Sự ra đi đột ngột của gần 1.700 mạng người và hàng chục nghìn gia súc chỉ trong một đêm, mà trên người các nạn nhân không có bất kỳ vết thương do vũ khí, dao kiếm hay dấu hiệu vật lộn nào, đã đẩy trí tưởng tượng của con người vượt qua mọi giới hạn.

Theo tài liệu của tác giả Forka Fomine năm 2011, ngoài giả thuyết về sự trừng phạt của vị tù trưởng quá cố và thuyết âm mưu thử nghiệm bom bí mật của chính phủ Cameroon hợp tác với nước ngoài, rất nhiều hướng suy đoán khác nhanh chóng xuất hiện.

Một nhóm ý kiến khác cho rằng đây là hệ quả của một cuộc tấn công bằng vũ khí hóa học thế hệ mới từ một thế lực quân sự vô hình đang ngầm thử nghiệm công nghệ chiến tranh sinh - hóa học tại châu Phi. Họ lập luận rằng không có một hiện tượng tự nhiên nào trên Trái Đất có thể đột ngột cướp đi sinh mạng của cả một ngôi làng cùng toàn bộ gia súc trong bán kính rộng mà không để lại một tiếng nổ lớn hay một trận động đất mạnh nào.

Những lời đồn đại chồng chất tạo nên lớp màn bí ẩn dày đặc, đáng sợ và tưởng chừng như không bao giờ có lời giải đáp thỏa đáng. Sự hoảng loạn bao trùm không chỉ ở Cameroon mà còn khiến các nhà khoa học trên khắp thế giới đứng ngồi không yên. Họ hiểu rằng, nếu không tìm ra nguyên nhân chính xác, một thảm kịch tương tự hoàn toàn có thể tái diễn bất cứ lúc nào.

Chính vì lẽ đó, một cuộc tổng động lực khoa học quy mô lớn chưa từng có đã chính thức được triển khai. Tổng thống Paul Biya của Cameroon triệu tập một hội nghị quốc tế quy tụ các nhà địa chất học, núi lửa học, hóa học và sinh học hàng đầu thế giới từ khắp nơi về Nyos. Nhiệm vụ của họ là làm sáng tỏ nguyên nhân của thảm họa chưa từng có này.

Và những gì mà khoa học thực sự chứng minh sau đó đã mở ra một chương hoàn toàn mới trong lịch sử nghiên cứu địa chất toàn cầu, đồng thời lật tẩy một trong những hiện tượng tự nhiên kỳ lạ và nguy hiểm nhất hành tinh.

Để hiểu được điều gì thực sự đã xảy ra tại khu vực Nyos vào đêm định mệnh, các nhà khoa học bắt đầu bằng việc phân tích cấu trúc địa lý vô cùng đặc biệt của nó.

Nghiên cứu “The 1986 lake Nyos gas disaster in Cameroon, Africa” công bố trên tạp chí Nature năm 1987 bởi nhóm chuyên gia do nhà địa chất học George Kling dẫn đầu chỉ ra rằng, làng Nyos nằm ở vùng đồng bằng thuộc chuỗi núi lửa Cameroon, ngay sát bên mặt hồ Nyos. Hồ Nyos không phải là một hồ nước hình thành từ các con sông hay dòng suối thông thường. Nó nằm gọn trong miệng của một ngọn núi lửa đã tắt từ lâu.

Do được hình thành trên miệng núi lửa, hồ Nyos chứa một lượng lớn khí CO2 được tích tụ qua nhiều năm tháng, chủ yếu là khí của núi lửa bên dưới nó. Bình thường, lớp khí CO2 này nằm ở dưới đáy hồ do áp lực của nước. Tuy nhiên, bản thân khối lượng khí khổng lồ này cũng tự khiến nó kém ổn định.

Trong điều kiện bình thường sẽ ít khi xảy ra trường hợp một lượng lớn khí CO2 bị thải ra ngoài phạm vi hồ nước. Tuy nhiên, nếu có một thảm họa tự nhiên nào có khả năng gây ra địa chấn như động đất hoặc núi lửa, hồ Nyos sẽ nổ tung.

Hãy tưởng tượng điều này giống như việc cầm một chai coca-cola lắc mạnh một lúc lâu rồi mở nắp, nhưng ở cấp độ mạnh và nguy hiểm hơn rất nhiều.

Hồ Nyos chính là một chai nước ngọt khổng lồ như thế, nhưng được duy trì trong một hệ thống tự nhiên vô cùng phức tạp và mong manh.

Sau khi phân tích địa hình khu vực hồ, các nhà địa chất tiến hành đo đạc nhiệt độ, thành phần hóa học của nước và phân tích đồng vị. Kết quả cho thấy một lượng khí CO2 khổng lồ đã thoát ra khỏi đáy hồ.

Ngoài ra, thông qua khám nghiệm tử thi, các bác sĩ pháp y kết luận nguyên nhân tử vong trực tiếp của các nạn nhân là do ngạt khí C02.

C02 hay Carbon dioxide, là một loại khí nặng hơn không khí khoảng 1,5 lần. Bình thường, CO2 có mặt trong tự nhiên ở nồng độ rất thấp và hoàn toàn vô hại. Tuy nhiên, khi một lượng khổng lồ khí CO2 đột ngột phóng thích, nó nhanh chóng trở thành một đám mây khí độc.

Khi hít phải C02 ở nồng độ cao, nạn nhân có thể ngay lập tức mất ý thức và ngất xỉu. Tình trạng thiếu oxy và ngạt thở nhanh chóng diễn ra sau đó khiến nhiều người gục chết ngay tại chỗ.

Như vậy các nhà khoa học kết luận “thủ phạm” sát hại hàng chục nghìn người dân và gia súc trong thảm hoạ là khí C02. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: vậy điều gì đã kích hoạt lớp khí này tràn ra khỏi đáy hồ vào đêm định mệnh đó?

Để lý giải điều này, các nhà khoa học tiến hành tái hiện hiện trường và đưa ra nhiều mô hình giả lập nhằm tìm ra cơ chế kích hoạt chính xác. Các chuyên gia địa chất, núi lửa học và hóa học hàng đầu thế giới bắt đầu cuộc tranh luận nảy lửa nhằm giải mã bí ẩn về cái chết của gần 1.700 con người.

Một nhóm chuyên gia đưa ra giả thuyết một vụ nổ hơi nước ngầm và kích hoạt lớp khí C02. Họ cho rằng nước ngầm đã thấm sâu xuống các tầng địa nằm sát lớp magma bên dưới, bị nung nóng đến mức độ cực hạn và biến thành hơi nước áp suất cao. Khi áp suất này vượt quá sức chịu đựng của các lớp đất đá bên trên, một vụ nổ hơi nước khổng lồ đã xảy ra dưới lòng hồ, hất tung nước và các chất khí lên bầu trời.

Tuy nhiên, giả thuyết này nhanh chóng bị giới nghiên cứu chuyên sâu bác bỏ thông qua các phân tích địa chất học chi tiết. Nghiên cứu của Giáo sư George W. Kling chỉ ra rằng nếu một vụ nổ hơi nước ngầm có đủ sức mạnh để giải phóng một khối lượng vật chất khổng lồ tiêu diệt toàn bộ sinh vật trong bán kính hàng chục km, nó buộc phải để lại những dấu vết vật lý không thể chối cãi như làm biến dạng cấu trúc địa hình đáy hồ, đồng thời xé toạc các bờ hồ và vách đá xung quanh. Thế nhưng, kết quả khảo sát và đo đạc địa hình cho thấy đáy hồ Nyos vẫn giữ nguyên vẹn cấu trúc cũ, không có một vết nứt bùng nổ cơ học nào đủ lớn xuất hiện. Rõ ràng là, không có một vụ nổ hơi nước nào từng diễn ra ở đây.

Một nhóm chuyên gia khác lại cho rằng một trận lở đất quy mô lớn ở bờ hồ đã sụp xuống lòng nước, tạo ra lực cơ học khổng lồ khuấy động tầng đáy. Nhưng giả thuyết này sau đó cũng không được đồng thuận, bởi các cuộc khảo sát địa chất chi tiết tại hiện trường cho thấy những vết sạt lở ven bờ thực chất là hệ quả chứ không phải nguyên nhân.

Những cuộc tranh luận trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết khi các giả thuyết ban đầu lần lượt sụp đổ trước những bằng chứng thực nghiệm. Phải mất một thời gian dài nghiên cứu miệt mài, thu thập hàng loạt mẫu nước ở các tầng sâu khác nhau của hồ và phân tích các lớp trầm tích đáy, một bức tranh hoàn toàn mới và khác biệt bắt đầu hình thành. Giới khoa học cuối cùng đã tìm được tiếng nói chung, đồng thuận xung quanh một cơ chế độc nhất vô nhị chưa từng có trong lịch sử nhân loại: hiện tượng phun trào limnic, hay còn gọi là thảm họa bùng nổ khí hồ nước ngọt. Điều này được kết luận trong nghiên cứu của Giáo sư George W. Kling cùng cộng sự, đăng trên tạp chí Nature năm 1987.

Theo mô hình được đồng thuận này, hồ Nyos thực chất hoạt động như một chai nước ngọt có ga khổng lồ nằm sâu trong lòng đất. Dù ngọn núi lửa đã tắt, lớp magma bên dưới vẫn liên tục rò rỉ một lượng lớn khí CO2 ngược lên các khe nứt địa chất dưới đáy hồ suốt nhiều thế kỷ. Do nằm sâu dưới cột nước hàng chục mét, áp suất thủy tĩnh đã đóng vai trò như một chiếc nắp nồi áp suất tự nhiên, ép chặt hàng triệu mét khối khí CO2 hoà tan ở tầng đáy, giữ cho chúng không thể bay lên.

Nhưng vào đêm xảy ra thảm kịch, một sự xáo trộn nhỏ đã phá vỡ sự phân tầng ổn định của hồ. Lượng nước giàu khí C02 ở đáy bị đẩy lên cao, áp suất giảm đột ngột, khiến nó ồ ạt thoát khỏi trạng thái hòa tan và bùng nổ thành những bóng khí khổng lồ.

Người dân tỉnh giấc bởi những tiếng động lạ hoặc cảm giác khó thở, họ bước ra ngoài. Nhưng ngay khi hít phải bầu không khí có nồng độ C02 cực cao, cơ thể họ lập tức rơi vào trạng thái ngạt thở cấp tính.

Chỉ trong vòng vài phút ngắn ngủi, nồng độ oxy trong thung lũng giảm xuống gần như bằng không. Toàn bộ con người và gia súc trong bán kính khoảng 25 km tính từ hồ nước đã gục ngã hoàn toàn. Những ai may mắn ở các vị trí cao hơn, như trên sườn đồi hoặc các gò đất cao, đã sống sót vì đám mây khí độc không với tới được. Còn những người nằm ngủ ở các vùng trũng thấp của thung lũng đều tử vong trong giấc ngủ mà chưa kịp hiểu ai là kẻ đã sát hại mình.

Nhìn lại thảm họa hồ Nyos năm 1986, ta thấy rõ bài học sâu sắc về sự giao thoa giữa khoa học và thiên nhiên. Những điều từng được người xưa lý giải bằng thần linh, ma quỷ hay thuyết âm mưu giật gân về vũ khí bí mật, cuối cùng đều được ánh sáng của khoa học lý giải.

Podcast Giải mã xin được khép lại tại đây. Hẹn gặp lại quý vị ở số kế tiếp.