Bệnh tâm lý khiến người già tự biến mình thành 'tàn phế'

Bệnh tâm lý khiến người già tự biến mình thành 'tàn phế'

Vết nứt xương sau cú ngã đã lành hẳn, nhưng suốt hai năm qua, bà Loan vẫn "giam lỏng" bản thân bên ấm trà và chiếc ti vi vì tin rằng "đôi chân tuổi 70 không còn thuộc về mình nữa".

Mọi việc bắt đầu từ cú trượt chân trong nhà tắm khiến người phụ nữ ở Cầu Giấy, Hà Nội phải nằm viện điều trị chấn thương ba tháng. Dù bác sĩ kết luận đã bình phục, bà vẫn không dám bước chân ra ngõ vì sợ "chân run, ngã lần nữa lại làm khổ con cái".

Cháu ngoại nhờ bà chỉ đan khăn, bà xua tay: "Già rồi, mắt kém, học làm gì nữa". Điện thoại thông minh cũng vậy. Con gái hướng dẫn bà gọi video cho các cháu, bà gạt đi: "Học cũng không nhớ, dùng công nghệ chỉ thêm rắc rối". Khi các cháu kể chuyện đi học, đi làm, bà đáp: "Bà già rồi, biết mấy chuyện đó làm gì".

Chị Mai, 42 tuổi, con gái bà Loan, nhận ra sự thay đổi của mẹ từ những thói quen sinh hoạt nhỏ nhất. Trước đây, gian bếp luôn do bà quán xuyến, mâm cơm chiều bao giờ cũng đủ ba món nóng. Sau đợt ngã, chiếc nẹp chân tháo ra nhưng căn bếp vắng bóng bà hẳn.

"Mẹ chuyển sang nhờ tôi kho sẵn nồi thịt to để ăn dần cả tuần. Mỗi lần bước vào bếp cắm nồi cơm, bà vịn chặt tay vào cạnh bàn ăn, nhích từng bước ngắn dù bác sĩ đã kết luận xương lành", chị Mai nói. Nhiều lần thấy mẹ ngồi lặng nhìn ra ban công, chị đặt mua đôi giày thể thao đế mềm, rủ mẹ xuống sân chung cư đi dạo nhưng bà xua tay, bảo cất đi kẻo phí tiền.

Tại căn nhà cấp bốn ở Thượng Phúc, anh Tuấn, 21 tuổi, cũng chứng kiến bà ngoại là bà Quyên, 72 tuổi, thu hẹp thế giới lại bằng một chiếc điều khiển ti vi sau đợt nằm viện vì đột quỵ nhẹ. Ba năm nay, bà gần như không ra khỏi nhà, chỉ quẩn quanh từ sân vào phòng ngủ. Mọi người rủ đi chơi, bà đều từ chối với lý do chóng mặt, "ra ngoài sợ tiểu tiện không tự chủ, làm phiền con cháu". Anh Tuấn động viên bà tập nhẹ trong nhà, bà cũng kêu mệt, đau mỏi khớp, khó vận động.

Đầu năm ngoái, anh mua tặng bà chiếc điện thoại thông minh màn hình lớn, dán sẵn giấy nhớ ghi từng bước bấm số gọi con cháu. Chiếc máy nằm nguyên trong hộp suốt ba tháng, phủ một lớp bụi mỏng."Mỗi lần tôi mở máy bấm sẵn rồi đưa tận tay, bà chỉ nhìn màn hình vài giây rồi đẩy lại, bảo cất đi cho đỡ hỏng. Ngay cả giàn lan ngoài hiên từng được bà tưới hai lần mỗi ngày, nay lá vàng rụng đầy gốc bà cũng không buồn ngó ngàng", anh Tuấn nói, thêm rằng bà ngoại bắt đầu hỏi đi hỏi lại những chuyện vừa xảy ra cách đó 10 phút, ánh mắt thường nhìn vào khoảng không vô định mỗi khi con cháu quây quần trò chuyện.

Giảng viên tâm lý Nguyễn Thị Hương Lan, Viện đào tạo BHIU trường Đại học quốc tế Bắc Hà, nói hai trường hợp trên là điển hình của internalized ageism - định kiến tiêu cực về tuổi tác do chính bản thân tự áp đặt. Khái niệm do nhóm nghiên cứu của giáo sư Becca Levy, Đại học Yale, công bố mô tả quá trình người lớn tuổi vô thức tiếp nhận các khuôn mẫu tiêu cực của xã hội như "già là yếu", "già là lẩm cẩm", rồi biến chúng thành thước đo cho chính cơ thể mình.

"Sự nguy hiểm nằm ở chỗ ranh giới giữa bệnh lý và suy nghĩ bị xóa nhòa. Người bệnh không còn xem sự đình trệ là do thiếu vận động hay tâm lý e ngại, mà mặc định đó là quy luật tự nhiên không thể đảo ngược", bà Lan nhận định.

Biểu hiện lâm sàng của hội chứng này thường bắt đầu từ câu cửa miệng "già rồi, học làm gì nữa". Người cao tuổi tự động từ chối tiếp cận công nghệ, buông bỏ sở thích đọc sách, ngừng giao lưu và quy chụp mọi lần đãng trí thông thường cho sự thoái hóa não bộ.

Sau một biến cố thể chất như trượt ngã, nỗi sợ chấn thương tái phát kích hoạt tâm lý tự giam mình trong bốn bức tường. Họ vịn vào tuổi tác để từ chối các bài tập phục hồi chức năng, phụ thuộc hoàn toàn vào con cháu ngay cả trong những sinh hoạt cá nhân còn đủ sức tự làm.

Căn nguyên sâu xa xuất phát từ sự tương tác phức tạp giữa sinh học, tâm lý và môi trường sống. Tuổi già kéo theo hàng loạt mất mát thực tế từ sức khỏe, địa vị xã hội cho đến các mối quan hệ bạn bè cùng trang lứa. Khi rơi vào khoảng trống hụt hẫng, những hình ảnh rập khuôn về tuổi xế chiều yếu ớt trên truyền thông và định kiến thường nhật dễ dàng lấp đầy nhận thức của họ.

Về mặt sinh lý, phản xạ sợ ngã khiến người già hạn chế bước đi, vô tình đẩy nhanh quá trình teo cơ và cứng khớp. Đáng nói, lòng hiếu thảo quá mức của con cái khi làm thay mọi việc lặt vặt cũng vô tình tước đoạt cơ hội vận động, củng cố thêm niềm tin rằng đấng sinh thành đã hoàn toàn bất lực.

Hệ quả kéo theo nhiều tầng. Bác sĩ Calvin Q Trịnh, Giám đốc Đơn vị Phục hồi chức năng và hình thể HMR, nói: "Hệ cơ xương khớp sinh ra để vận động. Khi người già nằm hoặc ngồi quá nhiều, cơ bắp sẽ teo lại, khớp khô cứng, khả năng giữ thăng bằng suy giảm nghiêm trọng. Nghịch lý là chính nỗi sợ ngã lại làm tăng nguy cơ ngã lên gấp nhiều lần".

Về nhận thức, ít hoạt động trí não và giao tiếp có liên quan đến suy giảm chức năng nhận thức. Về tinh thần, cô lập xã hội và giảm lòng tự trọng làm tăng nguy cơ trầm cảm, một yếu tố được ghi nhận rõ ở người cao tuổi.

"Với gia đình và xã hội, người già phụ thuộc nhiều hơn đồng nghĩa với gánh nặng chăm sóc lớn hơn, trong bối cảnh Việt Nam đang già hóa nhanh", chuyên gia nhận định.

Số liệu từ Bộ Y tế ghi nhận 14,5% dân số nước ta trên 60 tuổi. Thống kê của Bệnh viện Lão khoa Trung ương cho thấy người cao tuổi Việt Nam có gánh nặng bệnh tật kép, khi trung bình một người trên 80 tuổi mắc từ 3 đến 4 bệnh mạn tính và đối mặt với nguy cơ mất khả năng tự chủ sinh hoạt rất sớm. Một phần nguyên nhân đến từ lối sống thụ động khi bước qua tuổi nghỉ hưu.

Muốn tháo gỡ vòng kiềm tỏa của định kiến tuổi tác nội tại, chuyên gia khuyến nghị can thiệp y khoa đơn thuần không mang lại hiệu quả nếu thiếu đi chiến lược đồng bộ từ bản thân người cao tuổi, sự thay đổi nhận thức của gia đình và chính sách hỗ trợ từ cộng đồng.

Đối với bản thân người cao tuổi, chìa khóa đầu tiên là phân định rõ ràng giữa giới hạn bệnh lý thực sự và rào cản do tâm lý sợ hãi dựng lên. Bác sĩ lão khoa khuyến cáo người già sau biến cố té ngã không nên tự ý nằm một chỗ để dưỡng bệnh, mà cần chủ động yêu cầu bác sĩ lượng giá chức năng vận động để có phác đồ phục hồi cụ thể.

Thay vì đặt ra những mục tiêu xa vời, người lớn tuổi nên áp dụng nguyên tắc bước nhỏ như bắt đầu từ việc tự đứng lên ngồi xuống ghế mỗi sáng, tự tay nhặt rau, tưới giàn cây trước hiên, hay tập mở điện thoại bấm số gọi cho một người bạn cũ.

Việc kích thích tính dẻo của não bộ không đòi hỏi những thao tác kỹ thuật phức tạp, mà đến từ sự tò mò với những điều giản dị như học một công thức nấu ăn mới, đọc hết một trang báo hay tham gia giải ô chữ. Chỉ khi tự tay thực hiện các công việc quen thuộc, cơ bắp mới duy trì được khối lượng cần thiết và cảm giác tự tin mới dần được tái lập.

Người cao tuổi cũng nên duy trì tâm thế chủ động, không ngừng học hỏi và khám phá những điều mới mẻ thay vì tự giới hạn bản thân bởi suy nghĩ "mình đã già".

Ngay từ khi còn trẻ cần rèn luyện các thói quen, lối sống phù hợp, lành mạnh để cơ thể khỏe mạnh. Hãy lựa chọn những hoạt động phù hợp với sức khỏe và sở thích như học sử dụng công nghệ, chăm sóc cây cảnh, tham gia câu lạc bộ, học một món ăn mới hoặc đi bộ, trò chuyện cùng bạn bè.

"Quan trọng là duy trì thói quen vận động, tư duy và kết nối xã hội, để mỗi ngày đều có mục tiêu, niềm vui và cảm giác mình vẫn có ích", chuyên gia Lan khuyến nghị.

Về phía gia đình, con cháu cần học cách yêu thương tỉnh táo thay vì bao bọc thái quá. Một sai lầm phổ biến trong các gia đình Việt Nam là quan niệm hiếu thảo đồng nghĩa với việc giành làm hết việc nhà để cha mẹ nghỉ ngơi, vô tình đẩy người già vào trạng thái tàn phế chức năng sớm. Thay vì câu nói quen thuộc "để đó con làm cho", người thân nên chuyển sang thái độ đồng hành bằng câu hỏi "mẹ muốn làm việc này như thế nào để con hỗ trợ".

Con cái có thể hỗ trợ mặt thể chất bằng cách cải thiện không gian sống an toàn như lắp thêm thanh vịn chắc chắn ở nhà vệ sinh, lót thảm chống trượt, bố trí đủ ánh sáng ở hành lang để giải tỏa nỗi ám ảnh trượt ngã của cha mẹ. Đồng thời, việc kiên nhẫn hướng dẫn người lớn tuổi dùng đồ công nghệ, lắng nghe họ chia sẻ trải nghiệm thay vì gạt đi bằng những câu phán xét sẽ giúp người già cảm thấy bản thân vẫn bắt kịp dòng chảy của gia đình.

Thúy Quỳnh