"We lopen geen sprints op het werk, we lopen marathons": waarom we blijven werken tot we erbij neervallen

Artikel luisteren

7min

Meer info

De organisatiecultuur op het werk heeft een grotere impact op uitval bij werknemers dan de persoonlijkheidskenmerken van die werknemers zelf. Dat zegt hoogleraar arbeidsgeneeskunde Lode Godderis nu voetbaltrainer Vincent Kompany zegt dat hij zijn hersenvliesaandoening kreeg omdat hij te weinig naar zijn lichaam heeft geluisterd. "Het risico is hoger in culturen waarin prestaties gewaardeerd worden, maar minder wordt gekeken naar de manier waarop die geleverd zijn."

Vorige vrijdag is voetbaltrainer Vincent Kompany tijdens een training met de beloften van Bayern München in elkaar gezakt. Zelf gaf hij toe dat hij onvoldoende naar zijn lichaam had geluisterd.

"Als trainer wil je toch alles zelf doen? Ik heb een vervelend virus opgelopen. Ik heb natuurlijk niet naar mijn lichaam geluisterd. En toen heeft mijn lichaam gezegd: 'Stop ermee, jongen'." Intussen is bekend dat hij kampt met een irritatie van de hersenvliezen.

Volgens Lode Godderis, hoogleraar arbeidsgeneeskunde aan de KU Leuven en CEO van IDEWE, de externe dienst voor preventie en bescherming op het werk, is het te eenvoudig om de verantwoordelijkheid alleen bij Kompany zelf te leggen. "We kunnen dit niet reduceren tot enkel 'niet luisteren naar je lichaam'", zegt hij in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.

Ook de werkomgeving speelt volgens hem een belangrijke rol. "Onderzoek toont aan dat de organisatiecultuur mee bepaalt of iemand al dan niet uitvalt. Meer zelfs dan de eigen persoonlijkheidskenmerken."

Het voorval met Kompany past volgens Godderis binnen de prestatiecultuur in de voetbalwereld. "Er heerst een cultuur waarin presteren belangrijk is. Vaak ben je maar voor een korte periode trainer van een ploeg. Er wordt veel van je verwacht en als de ploeg het niet goed doet, wordt er al snel naar jou gekeken. Minder naar de organisatie van het team zelf."

Die voortdurende prestatiedruk kan ervoor zorgen dat mensen steeds verder over hun grenzen gaan. Volgens hem gebeurt dat niet van de ene dag op de andere, maar is het vaak een langdurig proces. "Je werk wordt als het ware een deel van je identiteit."

Daardoor blijft het werk ook na de werkuren door je hoofd spoken, met mogelijke gevolgen voor je nachtrust. "Als we minder goed slapen, zijn we meer vermoeid en hebben we meer concentratieproblemen. Daardoor moeten we weer extra inspanningen leveren om met de stress van ons werk om te gaan."

Zo ontstaat een negatieve vicieuze cirkel waarin het steeds moeilijker wordt om te herstellen. "Dan heb je vaak maar één negatieve trigger nodig, bijvoorbeeld een ruzie thuis of op het werk, om volledig te decompenseren." 

Die decompensatie kan zich volgens Godderis zowel lichamelijk als psychisch uiten. "Je kan zoals Kompany een hersenvliesirritatie ontwikkelen, maar het kan bijvoorbeeld ook dat je plots het wachtwoord van je computer niet meer weet en niet meer kan functioneren."

Een burn-out is een chronische vorm van decompensatie

Lode Godderis, hoogleraar arbeidsgeneeskunde (KU Leuven)

Ook een burn-out ziet hij als een vorm van decompensatie. "Voor mij is dat een chronische vorm, die heel frequent voorkomt." Acute vormen komen volgens hem minder vaak voor.

Dat langdurig overwerken ernstige gevolgen kan hebben voor de gezondheid, blijkt volgens Godderis uit onderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO).

"Daarin werden mensen die minstens 55 uur per week werken vergeleken met mensen die 35 tot 40 uur werken. Bij de eerste groep lag het risico op een beroerte 35 procent hoger en het risico op overlijden door een acuut hartinfact 17 procent hoger."

In extreme gevallen kan overwerken zelfs fataal zijn

Lode Godderis, hoogleraar arbeidsgeneeskunde (KU Leuven)

"In extreme gevallen kan overwerken zelfs fataal zijn. In Japan bestaat een term voor overlijden door overwerk: karoshi." Daarmee benadrukt hij dat de gevolgen van langdurige overbelasting veel verder kunnen gaan dan mentale uitputting.

Een burn-out wordt vaak vergeleken met een lege batterij, maar volgens Godderis is de werkelijkheid complexer. "Eigenlijk gaat het om een ontregeling van verschillende systemen in ons lichaam."

Wanneer we stress ervaren, maakt ons lichaam hormonen zoals adrenaline en cortisol aan. Die helpen ons om snel te reageren, maar bij langdurige stress kunnen die systemen ontregeld raken. Dat heeft niet alleen gevolgen voor ons immuunsysteem, maar ook voor onze hersenen.

Zo kan het hersengebied dat verantwoordelijk is voor plannen, organiseren en helder nadenken minder goed functioneren. Tegelijk krijgt het deel van onze hersenen dat betrokken is bij emoties en het herkennen van bedreigingen meer invloed.

"Daardoor blijven we voortdurend in een reactieve modus hangen. We gaan maar door en hebben minder aandacht voor organiseren en plannen", legt hij uit.

Hoe merk je dat je je grenzen bereikt? Godderis geeft een opvallende eerste tip: luister naar je kinderen. "Kinderen zeggen wat ze zien en ervaren. Als ze je erop wijzen dat je prikkelbaarder bent of geen tijd meer hebt om te spelen, zijn dat signalen om ernstig te nemen."

Zeker wanneer die samengaan met slaapproblemen, is het volgens hem belangrijk om tijdig in te grijpen. "We lopen geen sprints op het werk, we lopen marathons."

De verantwoordelijkheid ligt niet alleen bij de werknemer. Ook collega's en leidinggevenden spelen een belangrijke rol. "Het risico is hoger in culturen waarin prestaties gewaardeerd worden, maar minder wordt gekeken naar de manier waarop die prestaties geleverd zijn."

Volgens hem moeten leidinggevenden daarom het gesprek durven aan te gaan, ook met werknemers die goed presteren. "Als je merkt dat iemand bijvoorbeeld hele lange avonden werkt, zoek dan een verbindende manier om het gesprek op te starten en neem ook je verantwoordelijkheid."

Werkgevers zien graag werknemers die veel presteren, maar kunnen daardoor onbedoeld een norm creëren

Lode Godderis, hoogleraar arbeidsgeneeskunde (KU Leuven)

Dat gebeurt nog te weinig. "Werkgevers zien graag werknemers die veel presteren, maar kunnen daardoor onbedoeld een norm creëren waarbij voortdurend overwerken als vanzelfsprekend wordt beschouwd. Dan denken medewerkers: 'Dit is wat van mij wordt verwacht'."

Zijn boodschap aan leidinggevenden is dan ook duidelijk: "Ga het gesprek aan. Ook als de prestaties goed zijn, moet je kijken naar de manier waarop die behaald worden. Want we lopen geen sprints op het werk. We lopen marathons."