Abortus, miljonairsbelasting en homohuwelijk: dit zijn de opvallendste uitslagen van de Amerikaanse referenda

Naast de verkiezingen voor het Congres mochten Amerikanen in verschillende staten zich ook uitspreken in referenda over thema's die een directe impact hebben op hun dagelijks leven. Van belastingen en arbeidsrechten tot maatschappelijke kwesties. Dit zijn de opvallendste uitkomsten.

In die zogenoemde referenda ('ballot measures') stemden ze niet voor een persoon, maar wel voor de goed- of afkeuring van een bestaande wet, een voorstel voor een nieuwe wet, of een voorstel om de grondwet van de staat te wijzigen.

Vooral thema's die gevoelig liggen in de VS, zijn vaak het onderwerp van zo'n referendum. Denk aan abortus, cannabisgebruik, LGBT+-rechten, minimumloon of miljonairstaksen.

In onderstaand overzicht ontdek je hoe de Amerikanen zich bij deze verkiezingen hebben uitgesproken in die referenda. Dit kan later nog aangevuld worden.

Een 'ballot measure' die ook op nationaal niveau met argusogen gevolgd wordt, is het voorstel voor een belasting voor rijke inwoners in de staat Californië. Voorlopig is het nog te vroeg om te weten hoe de kiezers daarover beslist hebben.

Concreet gaat het over een eenmalige belasting van 5 procent op het vermogen van inwoners die over meer dan 1 miljard dollar beschikken. Het merendeel van de opbrengsten zou worden ingezet om besparingen op federale financiering voor de gezondheidszorg op te vangen.

Het voorstel zorgde voor grote onrust onder de allerrijksten. Sommige van hen hebben veel geld geïnvesteerd in campagnes om het plan te dwarsbomen. 

In het grootste deel van de staat zijn er meer tegenstanders dan voorstanders. Zelfs als het wordt goedgekeurd, kan de inwerkingtreding ervan worden geblokkeerd als 1 van de 2 tegenvoorstellen wordt aangenomen en meer stemmen vóór krijgt.

Die voorstellen beogen onder meer een verbod op nieuwe belastingen op financiële activa en andere persoonlijke bezittingen, waarbij onroerend goed is uitgesloten.

Ja aan het voorstel voor een eenmalige belasting voor superrijken, nee aan de tegenvoorstellen. De voorbije weken werd in Californië veel campagne gevoerd voor en tegen de voorgestelde belasting.

Nog in Californië werd gestemd over een grondwetsamendement om de regels voor identificatie van kiezers aan te scherpen. Die stemming kwam er nadat een conservatieve groepering duizenden handtekeningen had verzameld.

Volgens het voorstel moesten kiezers bij het persoonlijk uitbrengen van hun stem een door de overheid uitgegeven identiteitsbewijs tonen. Bij een stem per post moesten ze de laatste 4 cijfers van het identificatienummer opgeven. Het overgrote deel van de stemmen in Californië wordt per post uitgebracht.

De kiezers in Californië hebben het amendement verworpen. Tegenstanders voerden campagne tegen het voorstel door een link te leggen met president Donald Trump. Die heeft op nationaal niveau tevergeefs gepleit voor een identificatieplicht met foto voor kiezers.

In Idaho, een staat die gedomineerd wordt door Republikeinen, hebben kiezers het voorstel verworpen om abortusrechten in de grondwet van de staat te verankeren.

De huidige wetgeving verbiedt abortus, tenzij de ingreep noodzakelijk is om het leven van de vrouw te redden. Ook in gevallen van verkrachting of incest die bij de politie zijn gemeld, geldt een uitzondering tijdens de eerste 3 maanden van de zwangerschap.

Het voorstel zou abortus hebben toegestaan tot het moment waarop de foetus levensvatbaar is. Dat wordt doorgaans beschouwd als het punt na 21 weken zwangerschap. Ook zou abortus in een latere fase mogelijk zijn geweest in medische noodsituaties.

Idaho is conservatieve staat waar de voorbije weken veel campagne gevoerd werd om het recht op abortus te beperken. Dit was een demonstratie voor het parlementsgebouw in Boise op 12 oktober 2026.

In het voorstel was ook gedacht aan specifieke bescherming van voorbehoedsmiddelen, fertiliteitsbehandelingen en prenatale en postpartumzorg.

Kiezers in Idaho hebben dat dus afgewezen. Idaho is een Republikeinse staat. De zittende Republikeinse gouverneur Brad Little werd herverkozen, de Republikein Jim Risch behoudt zijn senaatszetel. De 2 zetels in het Huis van Afgevaardigden blijven ook in handen van de Republikeinen.

In Missouri hebben kiezers een voorstel weggestemd dat de toegang tot abortus opnieuw zou beperken.

Inwoners konden zich uitspreken over een voorstel voor een amendement aan de grondwet in Missouri. Volgens dat voorstel zou abortus enkel nog mogelijk zijn bij medische noodgevallen, bij afwijkingen van de foetus of als er sprake is van verkrachting of incest, en dat enkel tijdens het eerste trimester van de zwangerschap. Voor minderjarigen zou ook ouderlijke toestemming vereist geweest zijn.

Maar dat voorstel is dus verworpen. Kiezers bevestigden daarmee een besluit van 2 jaar geleden. In 2024 maakten ze een bestaand abortusverbod in de staat ongedaan door een amendement vóór abortusrechten goed te keuren.

In Nevada hebben kiezers gestemd voor de verankering van het recht op abortus in de grondwet.

Het recht op abortus zal voortaan gelden "tot aan de levensvatbaarheid van de foetus" en "op elk moment om het leven of de gezondheid van de patiënt te beschermen". De overheid kan enkel tussenbeide komen "om een dwingend belang te verdedigen". En zelfs in dat geval moet er gebruikgemaakt worden van de "minst ingrijpende middelen".

Kiezers in Nevada keurden het voorstel al goed in een 'ballot measure' in 2024, maar het moest een tweede keer goedgekeurd worden om het definitief in de grondwet te kunnen laten opnemen.

Kiezers in Missouri hebben een voorstel weggestemd om de toegang tot abortus opnieuw te beperken. In 2024 maakten ze een bestaand abortusverbod in de staat ongedaan door een amendement vóór abortusrechten goed te keuren.

In Virginia spraken kiezers zich uit vóór de verankering van het recht op abortus tijdens de eerste 2 trimesters van de zwangerschap in de grondwet.

Het amendement komt in de grondwet als "een fundamenteel recht op reproductieve vrijheid". Het regelt bovendien ook onder meer het recht op anticonceptie en vruchtbaarheidszorg.

Nog in Virginia werd een voorstel om het verbod op het homohuwelijk uit de grondwet te halen, goedgekeurd.

In Washington spraken kiezers zich uit voor het behoud van een bestaande belasting voor de hoogste inkomens.

Washington had eerder een belasting ingevoerd op grote vermogenswinsten ('capital gains'). Die had in de praktijk vooral betrekking op de zeer hoge inkomens. Tegenstanders hadden het dan ook vaak over een miljonairstaks.

Er lag nu een voorstel op tafel om die belasting weer af te schaffen, maar de kiezers hebben dat voorstel afgewezen. De belasting blijft dus bestaan.

Deze 'ballot measure' werd in heel de VS gevolgd. Het gold als een test van de bereidheid van kiezers om hogere belastingen voor de rijkste inwoners te aanvaarden.