Van fort tot nazikamp en nu ook fictiereeks: dit gebeurde er echt in het Fort van Breendonk

Koning Boudewijn bezoekt in 1951 het Fort van Breendonk.

De nieuwe fictiereeks 'Breendonk', deze avond op VRT1, zet een van de donkerste hoofdstukken uit de Belgische oorlogsgeschiedenis opnieuw onder de aandacht. Maar wat was het Fort van Breendonk precies, wie zat er opgesloten en waarom werd er zelfs tijdens WO II al gesproken over 'De hel van Breendonk'?

Samenvatting:

• Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloten de nazi's in het Fort van Breendonk van september 1940 tot augustus 1944 ongeveer 3.600 mensen op, onder wie verzetsmensen, communisten en joden. 

• Ze kregen een nummer, werden gefolterd en moesten dwangarbeid verrichten. 

• 301 gevangenen stierven in het fort zelf en de helft van alle gevangenen overleefde de oorlog uiteindelijk niet.

• Het Fort van Breendonk is nu een nationaal gedenkteken en ontvangt jaarlijks zo'n 110.000 bezoekers. 

Meer dan 80 jaar na de Tweede Wereldoorlog blijft het Fort van Breendonk een van de meest beladen plekken uit de Belgische geschiedenis. De nieuwe fictiereeks 'Breendonk' brengt dat vaak vergeten hoofdstuk opnieuw onder de aandacht.

Het Fort van Breendonk ligt langs de A12 tussen Antwerpen en Brussel. 

"Er rijden meer dan 70.000 auto's per dag voorbij en niemand weet wat er eigenlijk echt gebeurd is", zegt maker Kevin Janssens. 

Ook actrice Anne-Laure Vandeputte (die verzetsstrijdster Elisabeth speelt) geeft toe dat ze vooraf "helemaal niets" wist over de geschiedenis van het Fort. Ze leerde er op school niet over en dat zal voor velen niet anders zijn. Al is Breendonk intussen wel weer opgenomen in de minimumdoelen van het lager onderwijs.

Het fort wordt tussen 1909 en 1914 gebouwd als onderdeel van de verdedigingsgordel rond Antwerpen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog wordt het gebombardeerd door de Duitsers. 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog krijgt het een totaal andere functie: de Duitse bezetter neemt het in en maakt er een Auffanglager, een gevangenis- en doorgangskamp, van.

Tussen september 1940 en 1944 sluit de SIPO-SD, de politie en geheime inlichtingendienst van de SS (Schutzstaffel), er ongeveer 3.600 mensen op van zo'n 20 verschillende nationaliteiten.

Onder de gevangenen zijn studenten, politici, vakbondsmensen, verzetsstrijders, communisten, joden en toevallige verdachten die door de bezetter als gevaarlijk worden beschouwd. Velen worden later gedeporteerd naar concentratiekampen in Duitsland, Oostenrijk en Polen. Anderen worden in Breendonk opgehangen of gefusilleerd.

In het Fort bevindt zich ook (nog steeds) de enige martelkamer uit dat tijdperk in West-Europa. In die ruimte hangt een vleeshaak aan een takel, met daaronder 2 houten wiggen. De SS'ers gebruiken er ook duimschroeven of roodgloeiende ijzeren poken om gevangenen tot bekentenissen te dwingen.

Op dit moment zijn er nog altijd folterkamers in gebruik, niet zo ver van ons vandaan

An Lemmens, gids in het Fort van Breendonk

"Het is een beklijvende plek die een heel belangrijke betekenis heeft in onze geschiedenis", benadrukt An Lemmens, die sinds kort zelf geslaagd is als gids in het Fort van Breendonk. "Je kunt nooit het heden en de toekomst beter maken wanneer je je niet bewust bent van je geschiedenis." 

"Het is zo belangrijk om te weten wat daar gebeurd is in een nog niet zo ver verleden. Ik hoop dat leerkrachten er achteraf enkele lessen de tijd voor nemen om dat te plaatsen in het heden. Op dit moment zijn er nog altijd folterkamers in gebruik, niet zo ver van ons vandaan. Dit is geen afgesloten hoofdstuk, niet in onze wereld, niet in onze geschiedenis, niet in onze maatschappij." 

Binnen in het Fort van Breendonk.

Het regime in Breendonk staat bekend als hoogst gewelddadig.

"Al tijdens de oorlog heeft het kamp die kwalijke reputatie", legde Koen Aerts uit in De Afspraak. Hij is professor Geschiedenis van de UGent die meewerkte aan de VRT Canvas-docu 'De hel van Breendonk'. 

Breendonk is onder het nazibewind officieel de enige plek in België en Noord-Frankrijk waar mag worden gemarteld. "Het is er officieel toegelaten om mensen aan een verscherpt verhoor te onderwerpen. Dat betekent: foltering. De laatste informatie wordt er letterlijk uit mensen geklopt. Met alle mogelijke foltertuigen denkbaar worden mensen er gemarteld." 

Gevangenen worden er vanaf hun aankomst ontmenselijkt en geconfronteerd met willekeurige terreur, vernedering, slagen, dwangarbeid, ondervoeding en foltering. Ze verliezen er hun naam en zijn enkel nog een nummer. 

Nooit zitten er meer dan 660 gevangenen tegelijkertijd opgesloten. Maar dit zorgt ervoor dat niemand aan de aandacht van de Duitse of Vlaamse bewakers kan ontsnappen. 

Volgens overlevers en hun nabestaanden gelden er 3 principes. "Verhonger ze, laat ze te hard werken en sla hen vaak zonder geldige reden."

Wie naar Breendonk gebracht wordt, moet urenlang onbeweeglijk, met het gezicht naar de muur gericht, wachten. 

"Wanneer ik opzij keek, kreeg ik een slag op mijn kaak", vertelde Louis Boeckmans, een overlever in 2015 aan 'Koppen'. "Ik sloeg met mijn hoofd tegen de muur, het bloed gutste over mijn gezicht. En langs achteren kreeg ik nog enkele stampen. Je kreeg een nummer, je naam mocht niet meer genoemd worden. (...) Je voelt je dan heel klein, heel bang." 

"Mensen worden bewust uitgeput", legt professor Aerts uit. "Ze moeten zand versjouwen (om het fort dat bedekt was ter camouflage uit te graven, iets wat ook te zien is in de fictiereeks, red.) Er wordt zeer sterk gerantsoeneerd in het eten."

"Plus: overlevers van kampen van Breendonk en bijvoorbeeld Auschwitz zeggen: Breendonk was erger, omdat je er verhoudingsgewijs meer bewakers had per aantal gevangenen. Ongeveer 1 op de 7 en daardoor sta je voortdurend onder psychologische terreur." 

In Breendonk zijn geen gaskamers, maar de gevolgen van een verblijf daar zijn ook verwoestend. Van de ongeveer 3.600 gekende gevangenen overleeft de helft de oorlog niet. Ze sterven in concentratiekampen, omdat ze in Breendonk al zo zwaar mishandeld en uitgehongerd zijn. 

De gevangenen sliepen met 48 personen per kamer, verdeeld over 2 rijen bedden met telkens 3 bedden boven elkaar gestapeld.

Louis Boeckmans wordt in april 1945 net op tijd bevrijd uit het kamp van Buchenwald. Hij weegt dan nog maar 38 kilogram en heeft tyfus. 

In Breendonk zelf sterven tijdens hun verblijf 301 gevangenen. 

Anders dan de grote vernietigingskampen ligt Breendonk in België zelf. Voor veel families is het daardoor de eerste concrete confrontatie met de naziterreur.

En er zijn in Breendonk niet alleen Duitse, maar ook Vlaamse bewakers. Daardoor wordt Breendonk een bijzonder gevoelig symbool van collaboratie. 

Een van de personages uit de reeks die echt bestaan hebben, is Fernand Wyss. Hij heeft het politie-examen afgelegd, maar is niet geslaagd. In Breendonk krijgt hij de bijnaam den bokser.

Samen met Richard De Bodt vormt hij "een duivels duo". Ze sluiten weddenschappen af om drank en dagen elkaar uit om gevangenen steeds harder te terroriseren. 

De echte kampcommandant Philipp Schmitt duikt ook op in de reeks. Net als zijn Duitse herder Lump (een getrainde aanvalshond) die hij zelfs op de gevangenen loslaat. Na de oorlog wordt Schmitt wegens oorlogsmisdaden ter dood veroordeeld.

Het personage van Kevin Janssens, Hendrik Vaes, is wel fictief. "Hij kantelt mee met hoe de oorlog kantelt en gaat opportunistisch tewerk", legt Janssens uit. 

Kevin Janssens (Hendrik Vaes) en Jolan De Bouw (Rik Desiraux) in de reeks 'Breendonk'.

Op 4 september 1944, tijdens de bevrijding, treffen de Britten een verlaten kamp aan. Ze brengen er tijdelijk Duitse krijgsgevangenen onder.

In de chaotische weken na de bevrijding worden zo'n 750 vermeende collaborateurs er opgesloten in afwachting van onderzoek, sommigen door de politie, anderen door verzetsstrijders.  Er zitten ook mensen die onschuldig zijn.

Die nieuwe bestemming wordt 'Breendonk II' genoemd. 

Het verzet zwaait er de plak. Ook tijdens die korte periode worden misbruiken gemeld. Gevangenen worden opnieuw uitgehongerd en geslagen. Vrouwen, die ervan verdacht worden te hebben samengewerkt met de Duitsers, worden kaal geschoren. 

Op 11 oktober 1944 wordt Breendonk opnieuw ontruimd. Het Fort wordt 2 maanden later een officiële gevangenis van de Belgische Staat, zonder misbruik deze keer. Op 17 juni 1947 sluit de gevangenis definitief haar deuren.

Meteen na de oorlog ontstaan plannen om van Breendonk een plaats van herinnering te maken.

In de zomer van 1947 wordt de site uitgeroepen tot Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk. 

Breendonk blijft tot vandaag een krachtige herinnering aan de naziterreur in West-Europa en aan de keuzes die sommige Belgen tijdens de oorlog maakten.

Een groot deel van de opnames van de fictiereeks vond plaats in het Fort zelf.

"Het is een fantastische opportuniteit", legde sitemanager Jef Vrelust uit in VRT NWS Kwartier . "Sinds enkele jaren zijn er geen overlevenden meer. Het Memoriaal heeft eigenlijk jarenlang gedraaid op de rechtstreekse getuigen. Nu zij er niet meer zijn, moeten andere generaties dat verhaal vertellen en daar horen ook andere vertelvormen bij." 

Beeld van het setbezoek.

De folterkamer en de executieplaats bleven wel verboden terrein. "Op die plek ga je dat niet naspelen, dat zou deontologisch een heel fout gevoel geven", legt hij uit. 

Volgens hem kan de reeks helpen om Breendonk opnieuw onder de aandacht te brengen.

"Ik denk vooral dat de reeks Breendonk opnieuw een plaats zal geven in het collectieve geheugen", legt Vrelust uit. "Wat in de serie ook duidelijker wordt, is dat er heel veel grijs in zulke geschiedenissen zit, dat iedereen in een soort van overlevingsmodus gaat, daarmee in heel moeilijke omstandigheden terechtkomt en dat je in een comfortabel leven helemaal niet kan inschatten wat je zelf zou doen als je in zo'n situatie zou terechtkomen."

Het Fort van Breendonk, gezien vanuit de lucht.

Vandaag ontvangt het Fort van Breendonk zo'n 110.000 bezoekers per jaar, waarvan 70 procent schoolgroepen. 

Na de oorlog, in 1946, staan in Mechelen 23 beklaagden terecht voor de misdaden die ze in Breendonk hebben gepleegd. Het gaat voornamelijk om Belgische daders.

Verschillende van hen worden ter dood veroordeeld en in 1947 geëxecuteerd. Dat proces, waarvan 4 uur audiomateriaal bewaard is gebleven, vormt de rode draad in een nieuwe, 3-delige 'De hel van Breendonk', die vanaf morgen te zien is op VRT Canvas en VRT MAX.

'Breendonk' is vanaf vandaag te zien op VRT MAX en VRT 1 en ook integraal te bekijken op Streamz.