Slapen naast een aap of ijsbeer zoals in Pairi Daiza? "Sommige dieren voelen zich bekeken"

Een van de kamers in Pairi Daiza dat uitkijkt op het dierenverblijf van de apen.

Artikel luisteren

5min

Meer info

4.500 boekingen in amper 7 uur. In Pairi Daiza logeren is een schot in de roos. Bezoekers betalen flink wat geld om een nacht door te brengen met uitzicht op ijsberen, wolven of pinguïns. Maar wat doet dat met de dieren zelf? Zijn zij zich ervan bewust dat ze voortdurend bekeken worden? Volgens gedragsecoloog Hans Van Dyck is het antwoord verrassend duidelijk.

Net zoals mensen verschillen dieren sterk van elkaar. Sommige soorten trekken zich nauwelijks iets aan van menselijke aanwezigheid, andere houden voortdurend rekening met wie hen oberserveert. 

Vooral sociale dieren zijn gevoelig voor de blikken van anderen. In een kudde of een groep letten ze voortdurend op elkaar. Wie naar wie kijkt bevat vaak belangrijke informatie over sociale relaties, hiërarchie of mogelijke dreigingen. Ook menselijke aanwezigheid kan in dat plaatje een rol spelen.

Bij andere dieren ligt dat anders. "Vlinders en veel insecten beschouwen mensen als een onderdeel van het decor. Voor hen ben je niet meer dan een boom of een stuk landschap", zegt Hans Van Dyck in 'Zijn er nog vragen?' op Radio 1.

Dat sommige dieren zich bekeken voelen, betekent dat hun gedrag kan veranderen. Alleen is dat niet altijd eenvoudig vast te stellen. Dieren kunnen ons niet vertellen wat ze ervaren, waardoor onderzoekers moeten afgaan op subtiele signalen.

Wanneer een mannelijke student observaties uitvoerde, ging de oerang-oetan zich veel dominanter gedragen

Hans Van Dyck, gedragsecoloog

"Je moet hun lichaamstaal leren lezen", legt Van Dyck uit. De stand van de oren, onrustig gedrag of veranderingen in houdingen kunnen aanwijzingen zijn dat een dier reageert op de aanwezigheid van toeschouwers. Dieren hebben daarnaast een eigen persoonlijkheid: de ene ijsbeer of oerang-oetan zal anders omgaan met menselijke aandacht dan de andere.

Een oerang-oetan in Toledo Zoo & Aquarium, in Ohio (VS).

Dat bleek ook uit onderzoek bij oerang-oetans in een dierentuin. Studenten observeerden er een mannetje dat samenleefde met een vrouwtje en hun jong.

"Opvallend: wanneer een mannelijke student observaties uitvoerde, ging het dier zich veel dominanter gedragen dan wanneer een vrouwelijke student aanwezig was." Volgens Van Dyck toont dat aan hoezeer sommige dieren rekening houden met de mensen rondom hen.

Voor onderzoekers is dat een belangrijke les: "Mensen zijn niet altijd neutrale waarnemers, maar maken soms zelf deel uit van de omgeving waarop dieren reageren."

Ook buiten dierentuinen heeft menselijke aanwezigheid een grote impact. Van Dyck verwijst naar onderzoek in het Zuid-Afrikaanse Krugerpark. Wetenschappers speelden daar verschillende geluiden. Soms waren dat menselijke stemmen, soms leeuwengebrul.

Een toerist filmt in het Krugerpark.

De verwachting was dat de wilde dieren vooral zouden schrikken van de leeuwen, maar het tegenovergestelde bleek waar. Zebra's, impala's en andere grazers reageerden sterker op menselijke stemmen dan op het geluid van hun natuurlijke roofdieren.

"Voor veel dieren is de mens een soort superpredator", zegt Van Dyck. Dat heeft ook gevolgen voor natuurtoerisme: grote aantallen bezoekers kunnen onbedoeld stress veroorzaken bij dieren.

Toch raken veel dieren na verloop van tijd wel gewend aan terugkerende prikkels, zo blijkt nog. Wetenschappers spreken dan van habituatie: een proces waarbij een bepaalde stimulus steeds minder reactie uitlokt. Zo leren dieren in een zoo vaak omgaan met wie hen vanachter een hek of glas bekijkt. Maar ook hier geldt opnieuw dat er grote verschillen bestaan tussen soorten én individuen.

Veel dieren zijn gewend aan menselijke aanwezigheid en leven bovendien volgens heel andere dag- en nachtritmes dan wij

Hans Van Dyck, gedragsecoloog

Betekent dit nu dat wie in Pairi Daiza slaapt, zich schuldig moet voelen wanneer hij of zij uitkijkt op een ijsbeer?

Niet noodzakelijk, zegt Van Dyck. "Veel dieren zijn gewend aan menselijke aanwezigheid en leven bovendien volgens heel andere dag- en nachtritmes dan wij."

In Pairi Daiza kan je overnachten met zicht op de pinguïns of de ijsberen.

Toch blijft volgens hem een bredere vraag overeind: niet alleen hoe dieren reageren op ons, maar ook of we het wenselijk vinden hen voortdurend te observeren.

"Vanuit gedragsbiologisch standpunt zien we dat sommige dieren zich duidelijk bewust zijn van onze aanwezigheid", besluit Van Dyck. "Maar of we daar ook grenzen aan moeten stellen, is een maatschappelijke keuze."