Nobelprijskandidaat Stefan Hertmans worstelde jarenlang met faalangst: "Ik heb me moeten bevrijden"

Artikel luisteren

5min

Meer info

Stefan Hertmans heeft zich van zijn faalangst moeten bevrijden. Dat proces beschrijft de Nobelprijskandidaat in 'Smeltwater en middagzon', waarin hij 10 jaar aan persoonlijke journalen bundelt. "Ik heb heel erg geworsteld met mezelf en gevochten. Er zijn hele boeken mislukt."

20 jaar geleden bundelde Stefan Hertmans voor het eerst zijn persoonlijke aantekeningen in een bulkdocument. Dat sleepte hij vervolgens mee, van de ene externe harde schijf en computer naar de andere. "Ik zat in een soort tweestrijd: wat ga ik daarmee doen? Blijft dat voor mij persoonlijk, of niet?", vertelt hij in het 'Radio 1 Boekenfeest'.

"Na mijn vorige roman had ik het gevoel dat er voorlopig geen grote roman meer aankomt. Never say never, maar voorlopig heb ik dat gevoel." Daarom haalde Hertmans het manuscript met aantekeningen weer boven. Na anderhalf jaar herwerken werd dat 'Smeltwater en middagzon', een bundeling van 10 jaar aan persoonlijke journalen.

"Ik heb de vakkennis die ik nu heb, gebruikt om dit zo helder mogelijk te maken. Daarbij bleef ik eerlijk en probeerde ik op geen enkele manier minachtend te zijn tegenover de persoon die ik toen was, want ik sta op de schouders van de jongeman die dit schreef."

Hertmans staat bekend om zijn indrukwekkende oeuvre van romans, verhalen, theaterteksten en poëzie. Voor 'Oorlog en terpentijn' kreeg hij de AKO Literatuurprijs en een nominatie voor de Man Booker International Prize. Dit jaar nog werd hij voorgedragen als kandidaat voor de Nobelprijs Literatuur.

Op papier loopt zijn schrijverscarrière van een leien dakje, maar dat wordt ontkracht in 'Smeltwater en middagzon'. "Ik had heel erge faalangst. Ik keek erg op naar wat ik aan de universiteit had geleerd als model van literatuur en ik heb me daar echt van moeten bevrijden. In het dagboek zie je hoe dat gebeurt."

Mijn eigen vrouw zei: ik wist niet dat je daar in je kamer zo eenzaam was

Stefan Hertmans, auteur

"Ik heb heel erg geworsteld met mezelf en gevochten. Er zijn hele boeken mislukt. Dat wroeten hoort erbij, dacht ik altijd. Ik ben opgevoed in een milieu waar je flink moest zijn en niet zeuren. Dus dat deed ik ook. Maar uiteindelijk zeur je natuurlijk wel in je dagboeken. Omdat je bang bent. Omdat je je alleen voelt."

"Mijn eigen vrouw zei: ik wist niet dat je naast het gelukkige leven dat we hadden, daar in je kamer zo eenzaam was", zegt Hertmans. "Je wordt een beetje eenzaam door te willen schrijven. Je plaatst je uit de gemeenschap door te willen schrijven, en eigenlijk hoop je daarmee terug in de gemeenschap te komen."

Naarmate de jaren in het boek vorderen, wordt Hertmans naar eigen zeggen steeds opener. "Die grote stappen - een nieuwe liefde, een kind krijgen, een beetje geld krijgen waarmee we een krakkemikkig huis in het zuiden konden kopen - hebben me allemaal geopend. Ik zat heel erg dicht."

Ook schaamte krijgt een plaats in het werk, waaronder de schaamte in zijn kinderjaren voor de achtergrond waaruit hij kwam. "Ik behoor tot een generatie die als eerste in een eenvoudig milieu naar de universiteit kon gaan. Wat krijgen je ouders daarvoor? Stank voor dank. Want je schaamt je voor waar je vandaan komt."

"Op een bepaald moment moet je daarop terugkomen en zien dat je ook alles aan die achtergrond te danken hebt", besluit Hertmans. Ook daar bevrijdt hij zich van in de loop van zijn journalen.

Door zijn persoonlijke worstelingen te delen, raakt Hertmans ook aan een universeel gevoel. "In dat bulkdocument vond ik dingen die over mij gaan, maar ook over wat andere mensen voelen. Dat zie ik ook aan de lezersreacties, dat het persoonlijke ook iets is dat je kan delen met elkaar."

"Dat is de magie van literatuur. Als je op een eerlijke manier voor jezelf spreekt in je eigen naam, dan spreek je voor veel mensen. Dat voel je ook wanneer je schrijft. Je denkt: wat ik nu zeg, geldt voor andere mensen misschien ook."

Journalen schrijven is schrijven van zin tot zin

Stefan Hertmans, auteur

Journalen gaan volgens hem, anders dan dagboeken, over méér dan wat je doet. "Het gaat ook over wat je leest en waar je mee bezig bent. Kleine aantekeningen die al neigen naar een klein essay, of naar gedichten. Het is een speelvlak waarop je allerlei andere vormen van proza kunt uitproberen."

Net die eindeloze mogelijkheden maken het zo'n mooi genre, zegt Hertmans. "Dit gaat over schrijven van zin tot zin. Het gaat niet over een plot, de enige plot ben jijzelf. Het gaat niet over spanning of pageturnen. Het gaat er voor jou als lezer ook over dat je zinnen wil lezen, net als ik zinnen wil schrijven."