NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne in ruil voor de Donbas: hoe realistisch is voorstel van VS?

Voor Zelensky is een 'land for peace'-deal niet makkelijk te verkopen na alle slachtoffers van de voorbije jaren.

Plots circuleert er een Amerikaans vredesplan om van Oekraïne een NAVO-lid te maken, als het land in ruil de oostelijke regio Donbas aan Rusland afstaat. Dat liet Oekraïens president Zelensky gisteren weten. Maar waar komt dat plan ineens vandaan? En is het überhaupt haalbaar?

Opmerkelijk bericht gisteren: volgens de Oekraïense president Volodymyr Zelensky heeft de VS hem gevraagd of het land bereid is om de oostelijke Donbasregio af te staan in ruil voor lidmaatschap van de NAVO. Voor wie de gesprekken de voorbije maanden en jaren wat heeft gevolgd, lijkt dat op z'n minst een bocht in het standpunt van de VS.

"Dat is een ideetje dat onderhandelaars Kushner en Witkoff hebben gelanceerd", legt professor internationale politiek David Criekemans (UAntwerpen) uit in VRT NWS De Ochtend. "Het is een poging om out-of-the-box te denken. Maar of het werkelijk uitgevoerd zal worden, is nog maar de vraag."

Wat is de Donbas?

De Donbas, dat zijn de provincies Donetsk en Loegansk in het oosten van Oekraïne. Aan de vooravond van de grootschalige invasie, in februari 2022, had Oekraïne nog ongeveer twee derde van beide provincies in handen. Vandaag staat zo’n 90 procent onder Russische controle. Van Loegansk is nagenoeg niets meer over, van Donetsk nog een vijfde.

Criekemans weet niet zeker of het voorstel voldoende realistisch is, zeker als je de huidige verhoudingen mee in de weegschaal legt. "Dan zouden de structurele relaties met Rusland moeten verbeteren. Aan Russische zijde zien we net het omgekeerde. Vladimir Poetin heeft zijn eisenlijstje deze week nog wat langer gemaakt."

"Eigenlijk gaat hij nu terug naar 2021, waarbij hij zegt: 'Alle NAVO-uitbreidingen vanaf 1997 moeten ongedaan gemaakt worden.' Dat gaat dus over alle Centraal- en Oost-Europese landen, inclusief Finland en Zweden. Dus die twee posities lijken mij diametraal tegenover elkaar te staan."

Waarom wordt zo'n voorstel dan toch op tafel gelegd? "Trump probeert misschien nog een laatste poging te doen om de geschiedenis in een bepaalde plooi te leggen", oppert Criekemans. "Want in januari zullen de Democraten zowel in het Huis als in de Senaat de meerderheid vormen."

"Ik kan mij niet van de indruk ontdoen dat zij nieuwe wetgeving zullen goedkeuren om Oekraïne te steunen, waarbij de president misschien in wat moeilijker vaarwater terecht zou komen. Het lijkt dus een laatste grote poging om zelf exclusief een aantal lijnen uit te zetten."

Als je weet dat zoveel Oekraïners het leven hebben gelaten om die Donbas te verdedigen, zal het zeer moeilijk zijn om een naakte 'land for peace'-deal te doen

David Criekemans, professor internationale politiek (UAntwerpen)

Voor Zelensky is dit voorstel ook een moeilijke evenwichtsoefening. "Het is dan wel uniek dat de VS dit voorstelt, want het NAVO-lidmaatschap stond op het lijstje van Oekraïne. Maar Zelensky weet ook dat de Russen daar nooit akkoord mee zullen gaan."

Hij koopt tegelijk ook tijd: hij noemt het een beslissing die hij niet op zijn eentje kan nemen, maar die enkel bekrachtigd kan worden via een breed referendum. "Als je dan weet dat zoveel Oekraïners het leven hebben gelaten om die Donbas te verdedigen, zal het zeer moeilijk zijn om een naakte 'land for peace'-deal te doen."

Zelensky moet nu vooral on speaking terms blijven met de VS, zegt Criekemans. "Zij geven dan wel niet rechtstreeks geld aan Oekraïne, maar onrechtstreeks doen de Europeanen wel bestellingen bij Amerikaanse bedrijven. Ook krijgt Oekraïne nog altijd satellietdata over de situatie op het terrein en ook toegang tot Starlink. Zelensky heeft de VS nodig en kan dus zo'n voorstel van Trump niet zomaar van tafel gooien."

Mogelijk volgt er later deze week topoverleg tussen president Trump, Poetin en de Chinese leider Xi, in de marge van de APEC. Zal het daar ook over Oekraïne gaan? "Het lijkt me moeilijk om daar rechtstreeks over te spreken. Europa is beducht voor een nieuw Jalta-verdrag, zoals in 1945, waarin de grootmachten onder elkaar bedisselen hoe de toekomst van Europa er moet uitzien."

Criekemans denkt dat die gesprekken eerder zullen gaan over de grote strategische vraagstukken, zoals nucleaire wapens of AI. "We weten van de Trump-administratie dat die eigenlijk graag over Iran zou willen spreken. Maar Trump heeft zichzelf daar in de voet geschoten. Hij moet goed opletten dat hij door China en Rusland zelf niet diplomatiek uitgespeeld wordt."