MR wil verkoop nicotinezakjes legaliseren, onder invloed van tabaksbedrijf: hoe tabakslobby politiek en publiek bespeelt

Potjes met nicotinezakjes.

Artikel luisteren

7min

Meer info

De Franstalige liberalen van MR willen de verkoop van nicotinezakjes legaliseren. Dat blijkt uit documenten die VRT NWS Pano en het weekblad Knack konden inkijken. De oorspronkelijke auteurs van die documenten blijken lobbyisten van tabaksbedrijf Philip Morris International. De tabakslobby richt zich niet alleen op de politiek, maar probeert ook het brede publiek te beïnvloeden.

Samenvatting:

• De Franstalige liberalen van MR willen de verkoop van nicotinezakjes legaliseren. Vicepremier Clarinval (MR) pleitte daar tijdens de begrotingsonderhandelingen voor, op basis van documenten die tabaksbedrijf Philip Morris zelf opstelde.

• Uit onderzoek van VRT NWS Pano en Knack blijkt dat 5 van de 13 Belgische Europarlementsleden meermaals met Philip Morris samenzaten. 

• Tabaksbedrijf British American Tobacco betaalde 40.000 euro voor de documentaire 'Just no reason' over illegale vapes, zonder dat de geïnterviewden dat wisten. De FOD Volksgezondheid start een onderzoek.

De tabaksindustrie heeft lange tentakels. Haar inspanningen om nieuwe, 'gezondere' producten in een positief daglicht te plaatsen, reiken tot in de hoogste politieke regionen van ons land.

Tijdens de lopende begrotingsonderhandelingen van de federale regering pleitte vicepremier Clarinval (MR) ervoor om nicotinezakjes en andere rookvrije producten te legaliseren. Op dit moment is de handel in nicotinezakjes verboden in ons land, gebruik is wel toegestaan. Volgens MR kan een volledige legalisering de staatskas extra inkomsten opleveren via accijnzen.

Opvallend: de documenten waarop dat voorstel gebaseerd was, waren opgesteld door Philip Morris zelf. Op het kabinet-Clarinval zien ze daar geen probleem in. "Ja, wij praten met de sector. Zij hebben de expertise om ons te adviseren", klinkt het.

Niet alleen op federaal niveau, maar ook - en vooral - op Europees niveau, is de tabakslobby zeer actief. Uit onderzoek van VRT NWS Pano en Knack blijkt dat 5 van de 13 Belgische Europarlementsleden meermaals hebben samengezeten met Philip Morris. Veel details over de inhoud van die gesprekken krijgen we niet.

Hilde Vautmans (Anders) sprak met Philip Morris over "werkgelegenheid in haar regio en de strenge wetgeving". Bij N-VA-politici Kris Van Dijck en Johan Van Overtveldt ging het over fiscaal en gezondheidsbeleid. Ook Tom Vandendriessche en Barbara Bonte (Vlaams Belang) hadden gesprekken met de sector. Bonte is de enige die voor de camera reageert. "Ik spreek met iedereen. Soms hebben zij goede argumenten."

Daarbij wordt echter een belangrijk aspect over het hoofd gezien. Het Kaderverdrag inzake tabaksontmoediging van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), door de Europese Unie én België in 2005 geratificeerd, wil de contacten tussen politici en tabaksindustrie strikt beperken.

De WHO vraagt politici enkel te praten met de tabaksindustrie als ze productinformatie willen om te kunnen reguleren. Zo’n gesprek kan bijvoorbeeld gaan over de samenstelling van een nicotinezakje, maar niet over werkgelegenheid, gezondheidsbeleid of fiscaliteit. Bovendien moet elk contact volledig transparant verlopen.

"Het gaat hier om een industrie die jaarlijks 7 miljoen dodelijke slachtoffers maakt en die decennialang de boel heeft bedrogen, de wetenschap heeft gemanipuleerd en informatie heeft verdraaid. Dan moet je toch voorzichtig omgaan met directe contacten met zo’n industrie en haar lobbyisten?", verklaart Hans Van Scharen, specialist lobbywerk bij Corporate Europe Observatory en voormalig medewerker van Groen-Europarlementslid Bart Staes.

De afgelopen jaren heeft de tabakslobby enorm veel moeite gedaan om nicotinezakjes een 'proper' imago te geven. "Als wij nicotinezakjes op de markt willen brengen, richten wij ons op die verstokte roker die we willen weghalen van de sigaret", vertelt Ellen Boydens, woordvoerder Benelux van Philip Morris International, in VRT NWS Pano.

De sector claimt dus dat ze rokers wil laten overstappen op "gezondere" nicotinezakjes. "In landen zoals Zweden, waar die producten wel op de markt zijn, worden gezondheidswinsten geboekt", zegt Boydens. 

Rosaria Galanti, professor volksgezondheid en epidemiologie aan het Karolinska Instituut in Stockholm, weerlegt dat. Zij vertelt dat Zweden net heeft aangetoond dat nicotinezakjes geen rol spelen bij het stoppen met roken. "De daling van het aantal rokers vond hier al veel eerder plaats. Toen nicotinezakjes op de markt werden gebracht, werden ze vooral gebruikt door mensen die nog niet rookten."

Als we de boekhouding erbij nemen, vinden we een andere reden waarom de tabakslobby volop inzet op nicotinezakjes. Ondanks een daling van het wereldwijde aantal rokers is de omzet van Philip Morris de voorbije 10 jaar met ongeveer de helft gestegen, van net geen 24 miljard euro in 2016 tot zo'n 36 miljard euro in 2025.

De omzetgroei komt vooral door het toenemende aandeel van rookvrije nicotineproducten. Die zijn inmiddels goed voor bijna de helft van de totale omzet. Vooral nicotinezakjes kennen een explosieve groei, en dat geldt niet alleen voor Philip Morris. De wereldwijde verkoop ervan is in 5 jaar tijd bijna vertienvoudigd: van 4 naar 37 miljard zakjes.

Wanneer Boydens spreekt over "onze verantwoordelijkheid opnemen om ervoor te zorgen dat die 1 miljard rokers vandaag een realistisch alternatief hebben", doet ze dat dus niet uitsluitend uit barmhartigheid. "Wij zijn een commercieel bedrijf", zegt ze daarover in VRT NWS Pano.

De lobby richt zich niet alleen op de politiek, maar probeert ook het brede publiek te beïnvloeden.

Eind vorig jaar kreeg VRT het aanbod om de documentaire 'Just no reason' mee te produceren en uit te zenden. De documentaire gaat over illegale vapes en werd aangeboden door het Antwerpse communicatiebureau Mind The View. VRT ging niet op het voorstel in, omdat VRT NWS Pano eerder al een kritische reportage over vapes had gemaakt.

De makers klopten ook aan bij VTM. Daar wilde men het project wel redactioneel bekijken, maar dat zag Mind The View dan weer niet zitten. Toch werd de film uiteindelijk afgewerkt. In het voorjaar verscheen hij op YouTube, waar hij ongeveer 70.000 keer werd bekeken.

De documentaire 'Just no reason', gemaakt door het Antwerpse communicatiebureau Mind The View.

Maar er bleek meer aan de hand, ontdekten VRT NWS Pano en het weekblad Knack. British American Tobacco (BAT) betaalde 40.000 euro aan het Antwerpse Mind The View om de reportage te maken. Niemand was daarvan op de hoogte. De FOD Volksgezondheid heeft inmiddels een onderzoek opgestart en de geïnterviewden hierover geïnformeerd.

Het toont hoe subtiel de tabaksindustrie te werk kan gaan.

"Als zij een reportage over illegale vapes willen sponsoren, doen ze dat natuurlijk om het imago van hun eigen legale, verslavende nicotineproducten op te poetsen. Terwijl ook die producten gepaard gaan met enorme problemen, zeker bij jongeren", zegt Filip Lardon, expert in tabakspreventie.

Lardon werkte zelf mee aan de documentaire, maar wist, net als de andere geïnterviewden, niets van de rol van BAT. "Ik vind dat bijzonder erg. Ik wil op geen enkele manier in verband worden gebracht met de tabaksindustrie. Ik wist het niet. Dat is de macht van de tabaksindustrie."