Wat zou overwinning van Flávio Bolsonaro in Brazilië betekenen voor het Amazonewoud?

Flávio Bolsonaro wil de schaar zetten in een heleboel regels, en het mijnbouwers en veehouders in het Amazonewoud gemakkelijker maken.

Wint Flávio Bolsonaro zondag de 2e ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen, dan dreigt er opnieuw meer ontbossing in het Amazonewoud. Onder zijn uitdager, de zittende president Lula, verdween er nog historisch weinig bos. Maar Bolsonaro wil milieuwetten hertekenen en sneller vergunningen uitdelen aan veehouders en mijnbouwers. Zijn tegenstanders vrezen een uitverkoop van de Braziliaanse grondstoffen.

Samenvatting:

• Morgen is de tweede ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen. Flávio Bolsonaro is favoriet, en neemt het op tegen president Lula.

• Bolsonaro wil milieuwetten "moderniseren" en sneller vergunningen geven aan landbouwers, veehouders en mijnbouwers in het Amazonewoud.

• Maar ook als Bolsonaro niet wint, krijgt het regenwoud wellicht minder bescherming, want zijn aanhangers wonnen flink bij de parlementsverkiezingen. Minstens 23 van hen kregen eerder al boetes voor overtredingen in de Amazone.

• Het Amazonewoud kan alle bescherming nochtans gebruiken. Het staat dicht bij een kantelpunt, waarna grote delen uitdrogen en savanne worden. Dit jaar speelt ook het weerfenomeen El Niño, dat het brandgevaar vergroot.

• Handelspartners kunnen de toekomst van het woud helpen verzekeren door transparantie te blijven eisen over hoe er met de Amazone wordt omgegaan. De Europese ontbossingswet is zo'n middel.

Zet geblinddoekt een vinger op de kaart van Brazilië, en de kans is best groot dat je in het Amazonewoud landt. Het bedekt net geen 60 procent van het land. En toch was het regenwoud vrij afwezig in de kiescampagne. Amper een jaar na de VN-klimaatconferentie in Brazilië, aan "de poort van de Amazone", draaiden de verkiezingen vooral rond criminaliteit en veiligheid.

Nochtans gaat het lot van het Amazonewoud de hele wereld aan. Het is het grootste regenwoud ter wereld en een van de grootste natuurlijke opslagplekken van CO2.

Verkiezen de Brazilianen morgen de radicaal-rechtse Bolsonaro, dan verkiezen ze ook een radicaal andere toekomst voor dat regenwoud.

Het beleid van zijn vader Jair Bolsonaro, president van 2019 tot 2022, geeft een idee. In 2021 bereikte de ontbossing het hoogste punt in 15 jaar. Zijn opvolger Lula maakte daar komaf mee. Deze zomer werden de laagste cijfers opgetekend sinds het begin van de metingen in 1988.

Flávio Bolsonaro komt als favoriet aan de aftrap. Hij won de eerste ronde van de presidentsverkiezingen met 47 procent van de stemmen. Maar omdat hij geen absolute meerderheid haalde, is er een 2e ronde nodig.

Kiezen de Brazilianen voor hem, dan verwachten waarnemers dat de zoon de lijn van zijn vader zal doortrekken. Flávio Bolsonaro wil zo weinig mogelijk beperkingen op het ontginnen van grondstoffen. Daarnaast staat hij voor een hard veiligheidsbeleid, met een strenger politieoptreden en zwaardere straffen, maar ook een versoepelde wapenwetgeving.

Over het Amazonewoud blaast hij echter warm en koud. Hij belooft weliswaar de illegale ontbossing tegen 2029 te stoppen, onder andere met hoogtechnologische middelen. En zijn team noemde Bolsonaro bij het persagentschap AP "een verdediger van het milieu en zij die de bestaande bossen willen beschermen".

Maar op campagne sprak Bolsonaro andere taal. Zo beloofde hij in juni in Belém, de gaststad van de klimaatconferentie, dat hij milieuwetten zou "moderniseren" en het gemakkelijker zou maken voor landbouwers, veehouders en mijnbouwers om vergunningen te krijgen voor projecten in het Amazonewoud.

Zijn tegenstanders vrezen dan ook dat illegaal het belangrijkste woord is in zijn ontbossingsdoelstelling voor 2029. Over toegestane ontbossing, bijvoorbeeld nadat de milieuregels zijn versoepeld, zegt hij immers niets.

Een man bekijkt bosbranden vanop de Solimoes-rivier in het Amazonewoud. Het nummer 22 op zijn shirt verwijst naar het kiesnummer van Bolsonaro.

De milieuorganisatie WWF Brazilië is er niet gerust op. Ook directeur Mauricio Voivodic vreest dat Flávio Bolsonaro "het beleid van zijn vaders regering zal verderzetten", antwoordt hij per mail aan VRT NWS. "De ontbossing van de Amazone ging toen significant omhoog en zowel milieu-instellingen als controlemechanismen werden verzwakt."

Hij wijst er ook op dat Brazilië minder internationaal geld dreigt binnen te halen om het Amazonewoud te beschermen. "Het Tropical Forests Forever-fonds voorziet betaling om tropische bossen overeind te houden", zo verwijst hij naar het fonds dat vorig jaar werd opgericht, nota bene op de klimaatconferentie in Brazilië. "Maar als de ontbossing opnieuw toeneemt, zal Brazilië niet meer voldoen aan de voorwaarden."

Nochtans kan het Amazonewoud alle bescherming gebruiken, vertelt Pieter Van de Sype van BOS+. "De grootschalige landbouw en dreigen een vrijgeleide te krijgen om aan ontbossing te doen."

"Nu al komt het regenwoud in de buurt van een kantelpunt, door de combinatie van houtkap, klimaatverstoring en bosbranden. Wordt dat kantelpunt bereikt, dan drogen grote delen van het woud uit. Die worden dan savanne. De impact op de , op de en de watervoorziening van het hele continent zou gigantisch zijn."

Dit jaar wordt sowieso al een moeilijk jaar voor het Amazonewoud, door het weerfenomeen El Niño. "Een deel van het woud zal tijdens het regenseizoen uitzonderlijk droog blijven, met een groter brandgevaar tot gevolg tijdens het droge seizoen dat erop volgt. Nu al zien we dat er meer en meer bos verloren gaat op plekken waar het eigenlijk niet zou mogen branden."

Toch krijgt Flávio Bolsonaro veel steun uit de Amazone, of toch de gebieden met veel mijnbouw, vee  en soja. Lula scoorde tijdens de eerste ronde van de presidentsverkiezingen dan weer vooral in de steden en de groenere delen van de Amazone. 

Maar ook als Flávio Bolsonaro zondag in de 2e ronde niet wint, zal het regenwoud de volgende jaren wellicht op minder bescherming kunnen rekenen. Tijdens de parlementsverkiezingen begin deze maand wonnen de Bolsonaro-getrouwen immers flink. Onder andere de moeder en de broer van Flávio Bolsonaro raakten verkozen in de senaat.

Heel wat van die verkozenen staan te trappelen om de milieuwetgeving te versoepelen. Minstens 23 van hen zijn ooit zelf al eens op de vingers getikt voor overtredingen in de Amazone, ontdekte de milieublog Sumaúma. Onder hen de nieuwe gouverneur van Pará, de staat waar het meest ontbost wordt. Daniel Santos stapelde alleen al in 2024 275.000 dollar (245.000 euro) aan ontbossingsboetes op.

"Maak Brazilië opnieuw de achtertuin van de VS", zo klinkt het (vrij vertaald) op deze anti-Bolsonaro-affiches.

Onder de Lula-getrouwen leeft de vrees dat die bolsonaristas de natuurlijke grondstoffen van hun land zullen opofferen. "Hun visie voor de Amazone is dezelfde als voor alles: het woud moet verdwijnen voor economische activiteiten", zegt Marina Silva, voormalig minister van Milieu onder Lula, in The Guardian. Op China na heeft geen enkel ander land zoveel en in de bodem zitten als Brazilië.

Anti-Bolsonaro-affiches in de Braziliaanse straten waarschuwen voor een uitverkoop van die grondstoffen aan de VS. Nu al schurken steeds meer Zuid-Amerikaanse buurlanden zich aan tegen president Trump, die in zijn eigen land de milieuregelgeving uitkleedt. In Argentinië (Javier Milei) en Colombia (Abelardo de la Espriella) zijn Trumpgezinde presidenten aan de macht. In Venezuela ontvoerde Trump dan weer president Maduro om een greep te krijgen op de olievoorraden.

Maar tot nu toe zat Brazilië nog niet in de zak van Trump. "Het grootste ontbrekende stukje van Trumps bondgenoten in de regio", zo noemde The New York Times het land onlangs nog.

Al hoeft het misschien ook niet zo'n vaart te lopen. Sommige grote (landbouw)bedrijven die vanuit de Amazone exporteren naar landen met strengere milieuregels, vrezen dat ze daar niet meer terecht zullen kunnen als er in Brazilië opnieuw meer ontbost wordt.

Een van die handelspartners is de EU. De ontbossingswet, die al 2 keer uitgesteld werd, moet garanderen dat er geen waardevol woud ontbost is voor koffie, chocolade, soja of rundvlees dat in Europa verkocht wordt. Die wet gaat normaal eind dit jaar in.

Het is belangrijk dat zulke handelspartners, maar ook bedrijven en financiële instituten transparantie blijven vragen over de van producten die uit het regenwoud komen, benadrukt Mauricio Voivodic van WWF Brazilië.

Maar hij wijst er ook op dat er snel geld moet komen in het tropischebossenfonds TFFF, zodat landen die hun woud beschermen, uitbetaald kunnen worden. In ruil voor dat geld kan de internationale gemeenschap mee beslissen over het woud dat van belang is voor de hele wereld. Ook als Brazilië een president kiest die daar minder van wakker ligt.