Wanneer sociale media het gerecht voorbijsteken: juristen waarschuwen na zaak rond 'Bruine Mehdi'

Naar aanleiding van de zaak rond ‘Bruine Mehdi’ waarschuwen juristen voor de gevaren van 'trial by social media', waarbij mensen het recht in eigen handen nemen op TikTok en Instagram bijvoorbeeld. "Op sociale media komt eerst de publieke veroordeling en de online schandpaal en pas daarna volgt het onderzoek", zegt strafrechtadvocate An-Sofie Raes. 

Het parket van Oost-Vlaanderen is een opsporingsonderzoek gestart naar content creator ‘Bruine Mehdi’, die dezer dagen in het tv-programma ‘De slimste mens ter wereld’ zit. Dat onderzoek is gisteren gestart nadat 3 vrouwen aangifte hadden gedaan bij de politie voor mogelijke zedenfeiten.

De voorbije dagen, voor die klachten formeel waren ingediend, werden er via TikTok en Instagram al aantijgingen verspreid. In video’s op die sociale media toonde een influencer geschreven getuigenissen van vrouwen die ‘Bruine Mehdi’ beschuldigen van mogelijk grensoverschrijdend gedrag.

Nog voor er klachten waren ingediend, werden er ook al advocaten aangesteld. Play, de zender die ‘De slimste mens ter wereld’ uitzendt, stelde advocaat Christine Mussche aan om een onafhankelijk extern onderzoek te voeren. ‘Bruine Mehdi’ zelf nam 2 advocaten in de arm, onder wie Sanne De Clerck, die gespecialiseerd is in zedenzaken.

In De Afspraak was De Clerck niet te spreken over wat er de afgelopen dagen gebeurd is met haar cliënt. Ze spreekt van een “online brandstapel”. “Eigenlijk moeten we bijna blij zijn dat er nu, vandaag, een onderzoek geopend wordt, dat die feiten onderzocht kunnen worden en dat die man kan worden vrijgesproken.”

Of de man daadwerkelijk kan worden vrijgesproken, zal uiteindelijk uit het gerechtelijk onderzoek moeten blijken. Maar het publieke proces is al grotendeels gevoerd, zegt de in zedenzaken gespecialiseerde strafrechtadvocate An-Sofie Raes in VRT NWS De Ochtend op Radio 1.

“Als je ziet dat er tientallen beschuldigingen op sociale media gaan circuleren, dat iemands naam massaal verspreid wordt en duizenden mensen zich daar een oordeel over gaan vormen, dan ontstaat er natuurlijk al een beeld dat moeilijk nog terug te draaien valt.”

En dat is precies het grote gevaar van ‘trial by social media’, waarschuwt Raes. Door op sociale media het recht in eigen handen te nemen, kan een reputatie in enkele uren tijd vernietigd worden, terwijl justitie om een zorgvuldig en grondig onderzoek te kunnen voeren maanden nodig kan hebben, en dat is niet zonder gevaren, zegt Raes.

"Als een onderzoek tot andere conclusies zou leiden dan die initiële perceptie, stellen we helaas vaak vast dat een vrijspraak of een rechtzetting doorgaans helemaal niet dezelfde aandacht krijgt als die oorspronkelijke beschuldigingen.” 

Door processen op sociale media te voeren, vreest Raes dat het zogenoemde vermoeden van onschuld onder druk komt te staan. “Het vermoeden van onschuld is een van de fundamenten van de rechtsstaat. Het betekent dat iemand onschuldig is tot bewijs van het tegendeel. Maar op sociale media zien we eigenlijk soms net het omgekeerde gebeuren: eerst komt de publieke veroordeling en de online schandpaal en pas daarna volgt het onderzoek.”

Sociale media worden steeds vaker gebruikt om mensen te exposen, zoals dat heet. Bij exposing worden dingen over iemand naar buiten gebracht om die persoon te kijk te zetten of te schaden. “Exposing is een heel brede term, waar elementen in zitten die strafbaar zijn”, zegt Catherine Van de Heyning, parketmagistrate en professor Fundamentele Rechten aan de universiteit van Antwerpen.

De meest gekende vorm van exposing is het delen van naaktbeelden. “Dat is uiteraard strafbaar”, zegt Van de Heyning stellig. Ook het delen van bepaalde persoonlijke gegevens valt in die categorie. Maar er is ook een “grijze categorie” die strafbaar of niet strafbaar kan zijn, afhankelijk van de context, gaat ze verder. Ze denkt daarbij aan zaken die onder de vrije meningsuiting kunnen vallen.

Een bekend voorbeeld van zo'n veroordeling is die van de YouTuber Acid. Hij kreeg een celstraf van 3 maanden uitstel en 800 euro boete omdat hij in een online video de namen en gezichten van enkele Reuzegommers toonde, in de rand van de zaak-Sanda Dia.

Acid stond terecht voor elektronische belaging, laster en eerroof en inbreuken op de wet rond het online delen van persoonsgegevens. Uiteindelijk werd hij enkel voor elektronische belaging veroordeeld.

Dat burgers via sociale media het heft in eigen handen nemen, kan je ook als een signaal zien. “Als jongeren het gevoel zouden hebben dat ze hun toevlucht moeten nemen tot sociale media om iets aan te kaarten, dan moeten we ons de vraag stellen waarom dat zo is”,  zegt An-Sofie Raes. 

“Is dat omdat de drempel om klacht in te dienen te hoog is? Is dat omdat men geen vertrouwen meer heeft in justitie? Of is dat misschien - en daar ligt misschien nog een dieper probleem - omdat men onwetend is over wat justitie precies doet? Ik denk dat dat verlies van vertrouwen een groot deel kan te maken hebben met die onwetendheid en dat we die kloof moeten dichten.” 

Raes denkt dat scholen en justitie zelf hieraan kunnen bijdragen, door goed uit te leggen hoe het gerecht werkt. Maar ze vindt dat ook content creators op dat vlak een verantwoordelijkheid hebben. “Men heeft zo'n groot bereik. Men zou dat ten goede ook kunnen gebruiken om jongeren te informeren en te wijzen naar de juiste kanalen - politie, justitie, hulpverlening - in plaats van het recht in eigen handen te nemen.”

Meester De Clerck merkt op dat er in zedenzaken door politie en justitie veel mogelijkheden gecreëerd zijn waar slachtoffers van zedenfeiten terechtkunnen: “Er zijn meldpunten en zorgcentra om dat op een serene manier te laten onderzoeken.” 

Ze doelt dan op de Zorgcentra na Seksueel Geweld die in 2017 werden opgericht. Die centra zijn een samenwerking tussen de politie, het gerecht en een ziekenhuis waar slachtoffers van seksueel geweld gratis en de klok rond terechtkunnen voor medische, forensische en psychologische hulp. Slachtoffers kunnen er ook sporen van het geweld laten verzamelen en aangifte doen bij de politie.

“Dat is misschien wat mijn belangrijkste boodschap: als je slachtoffer bent, ga dan naar die officiële instanties”, besluit De Clerck.