Joan Didion en Scarlet Tummers leren ons rouwen in 'Het jaar van magisch denken'

Net als Joan Didion heeft Scarlet Tummers al verschillende familieleden verloren.

Artikel luisteren

6min

Meer info

Hoe ga je verder wanneer je leven van het ene op het andere moment verandert? Joan Didion schreef met 'Het jaar van magisch denken' een indringend boek over verlies. Actrice Scarlet Tummers brengt dat verhaal nu naar de scène in een beklijvende monoloog.

Iemand die je dierbaar is voorgoed verliezen: (bijna) iedereen kent dat gevoel. Er de juiste woorden voor vinden, is minder vanzelfsprekend. 

De Amerikaanse schrijfster en journaliste Joan Didion beschrijft het plotse verlies van haar man, schrijver John Gregory Dunne, sober maar krachtig. Haar boek 'Het jaar van magisch denken' (2005) wordt een bestseller en wordt bekroond met de National Book Award. 

De Nederlandse actrice en theatermaker Scarlet Tummers brengt dat verhaal nu op scène, in haar eerste monoloog. 

Tummers speelde al bij verschillende gezelschappen. In samenwerking met tg STAN creëerde ze 'A separation' en 'About Elly', 2 filmadaptaties van de Iraanse regisseur Asghar Farhadi. Vorig seizoen speelde ze ook mee in 'Nachtland' van tg STAN. 

Net als Didion weet Tummers maar al te goed hoe het verliezen van een familielid voelt. Haar vader en haar broertje sterven wanneer ze zelf nog jong is. Voor dit stuk ging ze opnieuw de confrontatie met haar eigen rouwervaringen aan.

Dit zijn 3 redenen waarom ook jij moet gaan kijken naar deze meeslepende performance. 

Vroeg of laat krijgt iedereen met rouw te maken, van dichtbij of van ver. Maar we staan er allemaal even machteloos tegenover. 

Joan Didion, naar eigen zeggen het "koelbloedige type", probeert er via het schrijven controle over te krijgen. 

"Het leven verandert van het ene op het andere moment. Je gaat aan tafel en het leven dat je kent, houdt op."  Zo begint haar boek. En het is herkenbaar voor al wie onverwacht afscheid heeft moeten nemen. 

Haar man sterft op 30 december 2003, terwijl ze 's avonds samen thuis aan tafel zitten en zij 'de sla aan het aanmaken is'. 

Didion probeert zich sterk te houden, omdat er haar tegelijkertijd nog een andere tragedie aan het overkomen is. Hun dochter Quintana ligt in coma op intensieve zorgen als gevolg van . 

Een hoogst persoonlijk verhaal is, wordt voor veel mensen ook heel herkenbaar

Ellen Maerevoet

In het boek toont ze hoe die precaire situatie haar dwingt om toch voort te gaan met haar leven. Hoe je je rouwproces moet integreren in je dagelijkse beslommeringen, of je dat nu wil of niet. 

Didion pakt het rationeel aan. Ze probeert gebeurtenissen te analyseren, een chronologie van feiten op te stellen. Tegelijk toont ze hoe verwarrend en irrationeel alles is, wat zijn dood met haar hoofd en haar lichaam doet. Hoewel het een hoogst persoonlijk verhaal is, wordt het daardoor voor veel mensen ook heel herkenbaar.

Scarlet Tummers in het sobere decor.

Het publiek zit in een vierkant rondom het speelvlak. Het zaallicht gaat nooit helemaal uit. Zo betrekt Tummers de toeschouwer meteen bij haar voorstelling. Ze gaat geregeld ook ergens tussen het publiek zitten. 

Op een bepaald moment geeft ze zelfs een schaal met cake door, waarvan iedereen een stukje mag nemen. "Zelf gebakken", voegt ze eraan toe. En net door dit soort zijsprongetjes lijkt het alsof ze het verhaal aan jou alleen vertelt. Tegelijk neemt ze zo afstand van de tekst en toont ze expliciet dat zij dit verhaal 'speelt'. 

Net als Didion in haar boek brengt Tummers het tragische relaas op een overwegend serene, soms bijna zakelijke, manier. Ze neemt de kijker mee in "hun appartement in New York". Dat zijn hier enkele krijtlijnen die aanduiden waar hun bed en tafel en zijn zetel bij de haard stonden. 2 Louis Poulsen-lampen zijn de blikvangers in het verder sobere decor. 

Tummers zuigt je mee in het verhaal van Didion, waarvan je bijna niet kan geloven dat dit iemand allemaal tegelijk kan overkomen

Ellen Maerevoet

Op een bureau achteraan liggen stapels boeken, vooral werk van Didion zelf, maar ook rouwliteratuur als 'I.M.' van Connie Palmen en 'Verdriet is het ding met veren' van Max Porter. Die lijken te passen in de uitspraak van Didion 'kennis is controle', die vooral aangehaald wordt wanneer het over het ziektebeeld van dochter Quintana gaat. 

Tummers zuigt je mee in het verhaal, waarvan je bijna niet kan geloven dat dit iemand allemaal tegelijk kan overkomen. En dat de wereld blijft doordraaien wanneer jouw wereld stilgevallen is. 

Ook zij kan de schijn dus niet blijven ophouden. Een van de meest pakkende momenten is ongetwijfeld dat waarop ze huilend en krijsend, als een gewond dier, op de grond ligt. En we (haar?) rouw in de meest rauwe vorm te zien krijgen. 

Het bureau is de plek waar ze naar terugkeert wanneer ze via haar boeken grip probeert te krijgen op de situatie.

De kracht van de voorstelling zit natuurlijk vooral ook in de woorden van Joan Didion, waar Tummers opvallend weinig aan veranderd heeft. Volledige passages uit het boek keren terug in deze monoloog. 

Didion heeft een analytische, gedetailleerde, maar tegelijk ook poëtische stijl. Schrijven heeft Didion altijd rechtgehouden: door woorden te zoeken voor wat haar overkomt, behoudt ze een soort van controle.

Zelf zei ze daarover: "Ik heb altijd gevonden dat wanneer ik iets onderzocht, ik er minder bang van werd."

Ook wie Joan Didion (nog) niet kent, vindt in Tummers' monoloog een herkenbaar verhaal over de zoektocht naar houvast wanneer je je leven plots niet meer leidt, maar het leven je overkomt

Ellen Maerevoet

Want ook wie Joan Didion (nog) niet kent, vindt in Tummers' monoloog een herkenbaar verhaal over de zoektocht naar houvast wanneer je je leven plots niet meer leidt, maar het leven je overkomt.

Eindigen doen zowel het boek als de voorstelling met een herinnering aan een levensles van John, over hoe je moet surfen, maar ook over hoe je moet rouwen. "Je moet meegaan met de golf." 

Het slotbeeld van de voorstelling met bijhorende soundtrack grijpt je naar de keel.

'Het jaar van magisch denken' is op 6 maart 2027 nog te zien in Antwerpen en op 18 april 2027 in Brussel en zal volgend seizoen ook nog op andere plaatsen hernomen worden. 

Wie wil kennismaken met Didion, kan uiteraard haar boeken lezen en de Netflix-documentaire uit 2017 'The center will not hold'  bekijken.