Hoe China in de techoorlog terugslaat met Amerikaanse wapens (en wat Europa kan doen)

De affaire rond Jensen Huang, de topman van de Amerikaanse chipreus Nvidia, zet de techoorlog tussen Amerika en China op scherp. Lange tijd bepaalde alleen Washington welke technologie China kreeg. Nu slaat Peking terug met dezelfde middelen. Het houdt niet enkel grondstoffen achter, maar begint ook zijn eigen artificiële intelligentie af te schermen. Europa zit daartussen geklemd en deelt in de klappen.

In het rumoer van de voorbije dagen is het bijna onopgemerkt gebleven. In Hongkong liggen ongeveer 600.000 chips van Nvidia te wachten op toestemming om het Chinese vasteland binnen te mogen. Washington had de verkoop onder voorwaarden toegestaan. Het is Peking dat ze tegenhoudt, en dat is hoogst ongewoon in een strijd waarin tot nu toe Amerika de chips tegenhield.

Die stapel chips zegt meer over de stand van de techoorlog dan de affaire die ons al dagen bezighoudt. In Washington draait alles om de vraag of er via de vrouw met wie Jensen Huang een relatie had chips naar China zijn gelekt. Het Congres wil strengere exportregels en roept Huang op het matje.

Jensen Huang en president Trump.

Klein bier is die affaire niet. Huang heeft zijn overspel bekend, en Nvidia, het bedrijf dat de AI-revolutie van rekenkracht voorziet, zag in enkele dagen meer dan 350 miljard dollar beurswaarde verdampen. De man die bij president Donald Trump pleitte voor chipverkoop aan China, heeft veel van zijn gezag verloren. Dat de vrouw voor de Chinese staatsveiligheid werkte, is voorlopig niet aangetoond.

Toch kijkt Washington zo maar naar de helft van het verhaal. China speelt het spel intussen langs twee kanten. De krachtigste chips, die het niet mag kopen, raken via omwegen in het land. De minder krachtige, die het wel mag kopen, laat Peking aan de grens staan.

Waarom zou een land chips weigeren waar zijn eigen bedrijven om staan te springen? Chinese internetreuzen willen zoveel mogelijk rekenkracht, want ze moeten vandaag al op tegen de Amerikaanse concurrentie. De chips van Nvidia blijven voor hen het aantrekkelijkst, door hun snelheid en de software eromheen.

Peking kijkt verder. Het wil dat China op termijn zonder Amerikaanse chips kan, en duwt zijn bedrijven daarom naar die van de Chinese chipmaker Huawei. Dat hun regering daarmee hun groei afremt, moeten die bedrijven erbij nemen.

Elke chip die de grens over mag, is dus een afweging tussen groei vandaag en onafhankelijkheid morgen. Helemaal dicht gaat de deur daarom niet. Grote Chinese internetbedrijven kregen er elk ongeveer 10.000.

De rekening van die afweging komt bij Nvidia terecht. Het bedrijf moet voortaan langs twee loketten, in Washington om te mogen verkopen en in Peking om te mogen leveren. Tot voor kort bestond alleen het eerste.

China stond zelf lang aan de verkeerde kant van zo'n loket. Sinds 2018 proberen de Verenigde Staten het land af te snijden van de modernste technologie. Ze zetten Chinese bedrijven zoals Huawei op een zwarte lijst en verboden de verkoop van de krachtigste chips, telkens met de nationale veiligheid als argument.

De Amerikaanse regels stopten niet aan de grens. Zat er genoeg Amerikaanse technologie in een product, dan viel het eronder, ook als het nooit Amerikaanse bodem had geraakt.

Nergens was dat zo zichtbaar als bij ASML. Het Nederlandse bedrijf bouwt als enige ter wereld de machines voor de krachtigste chips. Onder Amerikaanse druk mag het zijn beste machines sinds 2019 niet aan China leveren, en sinds 2023 ook een deel van de minder geavanceerde niet. Washington besliste zo wat een Europees kroonjuweel aan zijn grootste groeimarkt mocht verkopen. Den Haag schikte zich, en de rest van Europa keek braafjes toe.

Peking protesteerde luid en nam ondertussen nota. In 2020 en 2021 schreef het eigen wetten die sterk op de Amerikaanse lijken, compleet met zwarte lijsten en regels die tot ver buiten China reiken. Sinds dit jaar staan er Amerikaanse en Europese bedrijven op die Chinese lijst.

In China doet niemand daar geheimzinnig over. Een veelgelezen Chinese nieuwssite kopte vorig jaar dat het land Amerika met gelijke munt terugbetaalt.

Toen Peking in juni tien Amerikaanse bedrijven op zijn zwarte lijst zette, vroeg een woordvoerder van Buitenlandse Zaken dat Washington zou stoppen met het bewapenen van handel en technologie. Dat is woord voor woord het verwijt dat het Westen China maakt.

Amerika heeft jarenlang getoond dat een land zijn technologie als drukmiddel kan gebruiken. Het krijgt die methode nu tegen zich.

Tom Van de Weghe, Expert Geopolitiek & Tech VRT NWS

Wie China dat kwalijk neemt, moet erbij zeggen wie het voordeed. Amerika heeft jarenlang getoond dat een land zijn technologie als drukmiddel kan gebruiken. Het krijgt die methode nu tegen zich, tot en met het argument van de nationale veiligheid.

China richt die methode op het terrein waar de wereld niet om het land heen kan. Negen van de tien kilo's zeldzame aardmetalen worden in China verwerkt. Die metalen zitten in elke smartphone, elke elektrische auto en elke straaljager, en ook chipfabrieken kunnen niet zonder.

Vorig jaar kondigde Peking een regel aan die strenger is dan het Amerikaanse voorbeeld. Elk product ter wereld waar een duizendste Chinese zeldzame aardmetalen in zit, zou een Chinese toelating nodig hebben. De Amerikaanse regel geldt pas vanaf een kwart.

Die regel is nooit van kracht geworden. Trump verlaagde zijn invoerheffingen en schortte eigen strafmaatregelen op, en kreeg in ruil een jaar uitstel.

Begin deze week verlengde Peking dat uitstel, deze keer met amper twee maanden. Volgende week zit Trump wellicht opnieuw tegenover de Chinese president Xi Jinping, op een top van landen rond de Stille Oceaan in het Chinese Shenzhen. Wat de volgende verlenging kost, bepaalt Peking.

Precies in dat korte uitstel zit de kunst. Een echt verbod zou westerse bedrijven dwingen om elders mijnen en fabrieken te bouwen, en dan is China zijn troef kwijt. Door te blijven dreigen zonder toe te slaan, houdt Peking zijn klanten in onzekerheid. Wie investeert in een dure nieuwe leverancier als de volgende Chinese vergunning morgen toch kan komen?

Het werkt ook zonder verbod. In de eerste helft van dit jaar voerde China minder van die metalen uit dan een jaar eerder, en verdiende het er toch de helft meer aan. Yttrium, een metaal voor straalmotoren, kost buiten China intussen meer dan honderd keer zoveel als erbinnen.

Die vergunning is zelf een machtsmiddel. Wie er een aanvraagt, moet Peking vertellen wie zijn klanten zijn en waarvoor de metalen dienen. Een aanvraag kan ook gewoon blijven liggen.

Japan ondervond dat na uitspraken van zijn premier over Taiwan, het eiland dat China als eigen grondgebied beschouwt. Officieel gold er alleen een verbod voor het Japanse leger. Toch kwam er een half jaar lang van twee van de meest gegeerde metalen geen kilo het land binnen.

Sinds dit jaar beschermt Peking ook wat China zelf uitvindt. De oprichters van Manus weten er alles van. Deze Chinese ingenieurs bouwden een AI-assistent die zelfstandig taken uitvoert en verhuisden hun hoofdkantoor naar Singapore. Tot het bod kwam waar elke start-up van droomt. Meta, het Amerikaanse moederbedrijf van Facebook en Instagram, wilde hen overnemen voor ongeveer 2 miljard dollar.

Peking stak daar in april een stokje voor. De verkoop moest worden teruggedraaid en de twee topmensen kregen naar verluidt een uitreisverbod. Een adres in Singapore bleek dus geen ontsnappingsroute.

Nu maakt Peking daar een regel van. Tot aanstaande zondag mogen bedrijven reageren op een lijst van veertig technologieën die China niet meer zomaar mogen verlaten, waarvan drieëntwintig in artificiële intelligentie.

Sommige mogen helemaal niet meer naar het buitenland, zoals AI die schadelijke software kan schrijven. Voor andere, zoals ontwerpen van AI-chips, is een vergunning nodig. De lijst is nog een voorstel, maar exportplannen moeten nu al vooraf worden gemeld.

Voor wie thuis een Chinese AI-app gebruikt, verandert er voorlopig niets. Ook AI-modellen die hun makers vrij op het internet hebben gezet, blijven beschikbaar. Het hek staat rond de krachtigste modellen die niet openbaar zijn. Wie zo'n model op eigen servers buiten China wil installeren, heeft daar straks een Chinese vergunning voor nodig.

Een land zet alleen een hek rond wat anderen willen hebben. Jarenlang was China de achtervolger die Amerikaanse kennis probeerde binnen te halen. In juli bracht het Chinese bedrijf Moonshot het AI-model Kimi K3 uit dat alleen nog de twee beste Amerikaanse voor zich moet laten. Op sommige terreinen gedraagt Peking zich nu als een koploper die zijn voorsprong bewaakt.

Dat hek heeft ook een prijs. Een Chinese oprichter die zijn bedrijf nooit aan een Amerikaanse reus zal mogen verkopen, zal er misschien niet eens aan beginnen. De Chinese overheid krijgt intussen nog meer greep op haar eigen techbedrijven.

Onaantastbaar is China daarmee niet. Voor de allerbeste chips heeft het nog altijd westerse machines en software nodig, en zijn eigen fabrieken werken met veel meer uitval dan de koploper in Taiwan. Dat verklaart waarom er naar schatting bijna 300.000 krachtige chips van Nvidia langs omwegen in het land belandden.

Ook Amerika zit vast. Het bouwt aan een eigen bevoorrading, maar kan vandaag nog maar een derde verwerken van de zeldzame aardmetalen die het nodig heeft. De twee grootmachten hebben elkaar dus nodig, en de techoorlog is een wedloop geworden om wie zich het eerst van de ander kan losmaken.

De stapel chips in Hongkong toont hoe ver China staat. Laat Peking er meer door, dan blijft het afhankelijk van Nvidia. Blijven ze liggen, dan moeten de Chinese chipmakers tonen dat ze het gat kunnen vullen.

Intussen krijgt Europa van Peking de stok en de wortel tegelijk. In juli belandden de Duitse wapenfabrikant Rheinmetall en dertien andere Europese bedrijven en instellingen op de Chinese zwarte lijst, een dag nadat de Europese Unie nieuwe sancties rond Rusland had afgekondigd. In oktober beloofde Peking de Unie dan weer een snellere behandeling van haar aanvragen.

Hoe snel de stok kan vallen, bleek vorig najaar. Nederland nam de controle over van chipmaker Nexperia, een bedrijf in Chinese handen, en Peking verbood prompt de uitvoer van Nexperia-chips uit China. Europese autofabrieken zagen hun voorraad slinken. Bij Volvo in Gent lag er eind oktober nog voor enkele weken.

Als dat klopt, liet Amerika bij zijn eigen chipreus de handel voorgaan op de veiligheid, terwijl het van zijn bondgenoten het omgekeerde vraagt. Dat heet dan hypocrisie.

Tom Van de Weghe, Expert Geopolitiek & Tech VRT NWS

Peking beloont dus wie meewerkt. Een land dat zich inschikkelijk toont, krijgt zijn vergunningen sneller, en een land dat dwarsligt, moet wachten. Voor Europa wordt het zo aantrekkelijk om minder streng te zijn voor China dan Washington vraagt.

De affaire rond Nvidia zal Europa mogelijk in dezelfde richting duwen. Washington eist van bondgenoten zoals Nederland dat ze hun beste technologie niet aan China verkopen, ook al kost dat hun bedrijven handen vol geld. Trump zou zelf al een jaar van de vermoedens rond Nvidia hebben geweten zonder in te grijpen. Als dat klopt, liet Amerika bij zijn eigen chipreus de handel voorgaan op de veiligheid, terwijl het van zijn bondgenoten het omgekeerde vraagt. Dat heet dan hypocrisie.

Zelf is Europa even kwetsbaar als Amerika. Voor de helft van de grondstoffen die de Unie onmisbaar noemt, heeft China minstens zeven tiende van de ontginning of de verwerking in handen. België merkt het aan germanium, een metaal voor onder meer glasvezelkabels en infraroodcamera's dat China nog amper uitvoert.

Met beleefd vragen komt Europa er in deze strijd niet.

Tom Van de Weghe, Expert Geopolitiek & Tech VRT NWS

Daar ligt meteen ook een kans. Kopers kloppen nu aan bij Umicore, dat fabrieken heeft in Olen en Hoboken en germanium onder meer uit afval terugwint. Europa heeft bovendien een eigen troef, want zonder de machines van ASML en het chiponderzoek van imec in Leuven maakt China de krachtigste chips niet zomaar. Tot nu toe liet het Washington beslissen hoe die troef wordt gespeeld.

Met beleefd vragen komt Europa er in deze strijd niet. Mijn ervaring in beide hoofdsteden leert dat Washington en Peking alleen rekening houden met wie zelf iets kan weigeren. Europa hoeft niemand uit te sluiten en kan met beide samenwerken waar dat nodig is. Maar het moet wel voor zichzelf kunnen opkomen, met eigen fabrieken en eigen troeven.