Arnon Grunberg schrijft over 7 oktober: "Mijn zus leeft in Israël met idee dat iedereen tegen Joden is"

Artikel luisteren

5min

Meer info

Hoe ver draagt schuld en welke straf vinden we proportioneel? Dat zijn de vragen die Arnon Grunberg opwerpt in zijn nieuwe roman 'Himmler in New York'. Naast het verhaal over de aanval van Hamas op Israël heeft het boek voor Grunberg ook een historische en persoonlijke kant. "Voor mijn zus is Joods zijn het alles overwoekerende deel van haar identiteit."

"Ik kan me 7 oktober 2023 heel goed herinneren", vertelt auteur Arnon Grunberg in 'Touché' op Radio 1. "Ik was toen in New York en dacht: dit is groter dan veel van wat ervoor gebeurde." De aanval van Hamas op Israël speelt een belangrijke rol in zijn nieuwe boek.

'Himmler in New York' vertelt het verhaal van H., een nazaat van het nazikopstuk Heinrich Himmler. H. leeft in New York met zijn zoon en Joodse vrouw. Wanneer zijn vrouw ontdekt dat H. een affaire heeft, besluit ze naar haar ouders in Israël te gaan. Een uitstapje met vriendinnen naar een muziekfestival komt plots akelig dicht bij de werkelijkheid. 

"Het was voor mij duidelijk dat, als ik een roman over deze dag wilde schrijven, ik niet vanuit het Joodse of Palestijnse perspectief moest schrijven", vertelt Grunberg die zelf opgroeide in een Joods gezin. "Ik wilde de Duitse kant belichten met een hoofdpersonage dat een goede Duitser wil zijn. En dat betekent natuurlijk dat hij achter het Joodse land staat. Dat is wat we van het verleden hebben geleerd."

Foto van SS-leider Heinrich Himmler, uit 1939.

Maar op een gegeven moment komt H. daarmee in conflict. "Want wat betekent die opvatting? Wat betekent 'nooit meer Auschwitz'? En hoe moet hij met die historische schuld omgaan?”

"Dat vraagstuk maakt het heel intrigerend", zegt Grunberg. "Want H. drijft het zo ver dat zijn vrouw terugkeert naar het land waar ze vandaan komt. En dan wordt ze ontvoerd." 

Het hoofdpersonage stelt zich de vraag: wat is mijn schuld?

Arnon Grunberg, auteur

"Deze roman gaat over schuld, maar ook over straf. Welke straf vinden we proportioneel? Liegen en een affaire zijn niet netjes, maar moet die vrouw dan ontvoerd worden? Het hoofdpersonage stelt zich de vraag: wat is mijn schuld?"

Naast de actuele link is er voor Grunberg ook een link met zijn familiegeschiedenis. Hij groeide op in een Joods gezin, zijn beide ouders overleefden de vervolgingen tijdens de Tweede Wereldoorlog. "Als kind was de oorlog dichtbij, maar ik heb dat nooit bewust als een last ervaren. Het feit dat mijn ouders anders waren, vormde wel een bron van schaamte."

Om zo veel mogelijk als de andere kinderen te zijn, deelde Grunberg zijn leven op in compartimenten. "Ik ging op zaterdag naar de synagoge en naar de tennisles. Maar beide werelden hield ik van elkaar gescheiden."

Ik had als kind een soort van dubbelleven

Arnon Grunberg, auteur

Omdat tennis op zaterdag volgens zijn geloof niet mocht, vertelde Grunberg er niets over in de Joodse gemeenschap. Zijn vrienden in de tennisschool mochten dan weer niets weten over de synagoge. "Ik had een soort dubbelleven in die zin."

Een 'stolpersteine' of struikelsteen voor de moeder van Arnon Grunberg in Berlijn.

Aan het einde van zijn puberteit nam Grunberg afstand van het geloof. "Ik stelde me op dat moment 2 vragen. In de eerste plaats besefte ik heel erg dat mijn ouders Duits waren en dat ze zich op veel manieren met Duitsland identificeerden. Wat betekende dat? En vervolgens: wat betekent het om Joods te zijn?"

"Voor mijn zus betekent Joods zijn heel veel. Het is voor haar alles", vertelt Grunberg. Zij emigreerde in 1982 naar Israël, woont er op de Westelijke Jordaanoever en volgt een strikt orthodoxe levensstijl. 

"Ik denk dat mijn zus de geschiedenis van mijn ouders een ondraaglijke geschiedenis vond. Daaruit trok ze haar conclusies: er is geen plek voor Joden in Europa en God is heel belangrijk, dus ik moet naar Israël."

Mijn zus heeft politieke opvattingen die niet de mijne zijn. We vermijden politiek en religie als we elkaar spreken

Arnon Grunberg, auteur

"Ze heeft 7 kinderen, 20 kleinkinderen en politieke opvattingen die niet de mijne zijn. Ze leeft in een soort paranoia dat iedereen tegen de Joden is. Voor haar is Joods zijn het alles overwoekerende deel van haar identiteit."

Grunberg heeft weinig contact met zijn zus, maar wanneer ze elkaar toch spreken, is het altijd hartelijk. "We vermijden politiek en religie. Ze wil graag mijn zoontje zien en ik vind het ook belangrijk dat hij haar ontmoet."

"Alleen al op grond van de geschiedenis van mijn ouders, zou ik nooit verloochenen dat ik Jood ben. Mijn zoon gaat ook naar de Joodse les omdat ik het belangrijk vind dat hij die kant meekrijgt."

Tegelijk blijft de vraag 'wat betekent Joods zijn als je niet religieus bent?' voor Grunberg open. "Ik denk dat het betekent dat je door anderen als zodanig kan worden waargenomen dat je eigenlijk preventief zegt: dit ben ik. Want van de 20ste eeuw hebben we geleerd dat assimilatie, als puntje bij paaltje komt, toch een illusie kan zijn. En het misschien ook is." 

'Himmler in New York' van Arnon Grunberg (416 pagina's) verscheen op 3 november bij Nijgh & Van Ditmar.